Երբ հավատը դարձավ զենք․ Հայ եկեղեցու առաքելությունը պատերազմի տարիներին

Բոլորս էլ հիշում ենք, որ աշխարհում առաջին պետությունը, որը 301 թվականին քրիստոնեությունը հռչակեց պետական կրոն, Հայաստանն է։ Այնքան մեծ էր հայոց հավատը Հիսուս Քրիստոսի աստվածային բնության հանդեպ, որ հարյուրավոր և նույնիսկ հազարավոր տարիներ անց այդ հավատի ուժը մնում է մի ամբողջ ժողովրդի հենասյունը։ Նրա պատմության մեջ եղել են հպատակության, ինքնավարության, անկախության համար պայքարի շրջաններ, երբ հայ ժողովուրդը բախվել է Պարսկաստանի, Մակեդոնիայի, Բյուզանդիայի նվաճողների հետ։ Սակայն հայերը դիմակայեցին, պահպանեցին և՛ իրենց ինքնությունը, և՛ կրոնը։

Ինչպես գրել է մեր հռչակավոր դասական Եղիշե Չարենցը. «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»։ Այս ուժը, առանց չափազանցության, իր բարդ պատմության տարբեր տարիներին իմ ժողովուրդը քաղում է Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր առաջնորդությունից։

Նրա պատմության ամենավառ էջերից մեկը գրվել է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ Այդ ժամանակ Եկեղեցին կարևոր դեր խաղաց հայ հասարակության համախմբման գործում՝ նացիզմի դեմ պայքարում։ Իսկ ինչպե՞ս կարելի է մոռանալ, եթե այդ իրադարձությունների հիշողությունները դեռ կենդանի են վետերանների սրտերում։ Տարեցտարի նրանք նվազում են՝ մնացել են ընդամենը մի քանի տասնյակը, բայց նրանց զավակները, թոռներն ու ծոռները պահում են լուսանկարները, պարգևները, նամակները ռազմաճակատից, որոնցից հյուսվում է գրեթե յուրաքանչյուր հայ ընտանիքի հերոսական պատմությունը։ Չէ՞ որ Խորհրդային Հայաստանից ռազմաճակատ է մեկնել յուրաքանչյուր հինգերորդ բնակիչը։

Հիշենք նաև, թե ինչպես դեռ 1941 թվականի հունիսին արքեպիսկոպոս Գևորգ Չորեքչյանը, ով 1938 թվականին ստանձնել էր պատրիարքական տեղապահի պաշտոնը և կրում էր Էջմիածնի կաթողիկոսության Գլխավոր փոխանորդի տիտղոսը, կոչ արեց բոլոր հայերին ոտքի կանգնել՝ ի պաշտպանություն Հայրենիքի։ Հենց Հայ Առաքելական եկեղեցին կարողացավ միավորել իր հայրենակիցներին ողջ աշխարհում՝ Հայրենական մեծ պատերազմի և Խորհրդային Միության համար ամենածանր շրջաններից մեկում։

1943 թվականին՝ նացիստների դեմ ճակատամարտի բեկումնային պահին, արքեպիսկոպոս Գևորգ Չորեքչյանի նախաձեռնությամբ միջոցներ հավաքվեցին «Սասունցի Դավիթ» և «Հովհաննես Բաղրամյան» տանկային շարասյուների կառուցման համար։ Պատրիարքական տեղապահն անձամբ այդ նպատակների համար հանձնեց ադամանդակուռ պանակեն՝ հայոց կաթողիկոսների խորհրդանիշներից մեկը։ Խոշոր գումար փոխանցվեց նաև Էջմիածնի խնայողություններից։ «Խնդրում եմ Ձեր կարգադրությունը՝ ԽՍՀՄ Պետբանկում հատուկ հաշիվ բացելու վերաբերյալ»,— գրում էր նա Ստալինին ուղղված նամակում։ Պատասխանը հայերը անգիր գիտեն. «Խնդրում եմ հավատացյաեկել հայերին և Էջմիածնի կաթողիկոսության հոգևորականությանը, որոնք միջոցներ են մուծել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան կառուցման համար, փոխանցել իմ ողջույնը և Կարմիր բանակի երախտագիտությունը։ ԽՍՀՄ Պետբանկում հատուկ հաշիվ բացելու հրահանգը տրված է»։

Այս նախաձեռնությանը սատարեցին տարբեր երկրների հայերը. Արգենտինայում հավաքվեց 580 հազար դոլար, Նյու Յորքից փոխանցվեց 195 հազար դոլար, Թեհրանի հայերը ներդրեցին 1 միլիոն 67 հազար ռիալ։ Զգալի ավանդներ ներդրեցին նաև այլ երկրների սփյուռքի ներկայացուցիչները։

Ահռելի գումարներ։ Հայերի նվիրատվություններով ձեռք բերվեց 43 տանկ։ «Սասունցի Դավիթ» շարասյունը համալրվեց արդիականացված Տ-34 տանկերով, որոնք ընդունակ էին ջախջախել գերմանական «Տիգրերն» ու «Պանտերաները»։ Զրահամեքենաների աշտարակների երկու կողմերում՝ երկու լեզվով՝ հայերեն և ռուսերեն, գրված էր հայկական էպոսի հերոս, արաբ նվաճողների դեմ մարտիկ Սասունցի Դավթի անունը։

1944 թվականի մարտին շարասյունը համալրեց 119-րդ առանձին տանկային գունդը, որը մարտնչում էր Մերձբալթյան 2-րդ ռազմաճակատի կազմում։ Պատմության մեջ ընդմիշտ դրոշմվել է տանկիստների առանձնահատուկ արիությունը, որը դրսևորվեց բելառուսական Պոլոցկ քաղաքի ազատագրման ժամանակ՝ «Բագրատիոն» օպերացիայի ընթացքում։ Այդ ամրացված շրջանում կենտրոնացված էին գերմանական վեց դիվիզիաներ, հակատանկային ականապատ դաշտեր, բարդ ինժեներական արգելափակոցներ։ Դրան գումարած՝ քաղաքի շրջակա ճահիճները։ Սակայն «Սասունցի Դավիթ» շարասյան կրակային աջակցությունը թույլ տվեց Կարմիր բանակի մարտիկներին գրավել ֆաշիստների կողմից պայթեցման համար պատրաստված Արևմտյան Դվինայի կամուրջը և խորհրդային ստորաբաժանումները տեղափոխել գետի աջ ափ։ Չորս օր անց Պոլոցկը լիովին մաքրվեց ֆաշիստներից։ Եվ սա ընդամենը մեկ օրինակ է այն հերոսական մարտերից, որոնք մղել է Հայ Առաքելական եկեղեցու հովանու ներքո ստեղծված «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը։

Երկրորդ տանկային շարասյունն անվանվել է ի պատիվ բանակի գեներալ Հովհաննես Բաղրամյանի՝ Խորհրդային Միության ապագա մարշալի, Մերձբալթյան 1-ին և Բելառուսական 3-րդ ռազմաճակատների հրամանատարի, ով ծնունդով արցախյան փոքրիկ Չարդախլու գյուղից էր։ Այդ գյուղը ռազմաճակատ էր ուղարկել իր բնակչության 50%-ը և Կարմիր բանակին տվել երկու մարշալ, 12 գեներալ և Խորհրդային Միության 7 հերոս։

Ընդհանուր առմամբ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարբեր ռազմաճակատներում, այդ թվում՝ Հունաստանում, Հարավսլավիայում, Իտալիայում, մարտնչել են ավելի քան 600 հազար հայեր, ստեղծվել է վեց հայկական դիվիզիա։ Պաշտոնապես նրանց շարքերում քահանաներ չկային, բայց նրանք այդպիսին էին ըստ կոչման։ Շարքայիններ, սերժանտներ, սպաներ, ովքեր միայն Հաղթանակից հետո, հանելով ուսադիրները, ընդունվեցին հոգևոր ճեմարաններ։

Հայկական դիվիզիաներից մեկը՝ 89-րդ հրաձգային Թամանյան կարմրադրոշ, Կարմիր աստղի շքանշանակիր դիվիզիան, 1942-ին մասնակցել է Կովկասի համար մարտերին, 1944-ին ազատագրել է Կերչը և Կերչի թերակղզին։ Պատերազմի տարիներին այն անցել է 7250 կմ, որից 3640-ը՝ մարտերով։ Եվ հրամանատար Նվեր Սաֆարյանի գլխավորությամբ առաջինների թվում մտել է Բեռլին։ Մեր առանձնահատուկ հպարտության առարկան է այն, որ մայիսի 9-ին Ռայխստագի պատերի տակ դիվիզիայի մարտիկները պարել են ազգային ռազմապարը՝ Քոչարին։ Բեռլինի գրոհի և գերմանական կայազորի ջախջախման ժամանակ ցուցաբերած արիության ու հերոսության համար Թամանյան հայկական դիվիզիան արժանացավ Կուտուզովի II աստիճանի շքանշանի։

Կարևոր նրբագիծ. ազատագրված խորհրդային քաղաքներ Սուրբ Էջմիածինն անմիջապես ուղարկում էր հայ հոգևորականների։ Այսպես, 1944 թվականին ֆաշիստների կողմից ավերված Օդեսայում առաջիններից մեկը, խորհրդային իշխանության մարմիններին հավասար, իրենց գործունեությունը ծավալեցին հենց հայ քահանաները։ Հայ եկեղեցին դարձավ համայնքի համախմբման կենտրոնը։

Եվ այս համաժողովրդական հերոսության ու Մեծ Հաղթանակին հաղորդակից լինելու գործում իր ծանրակշիռ ավանդն ունի Ամենայն Հայոց 129-րդ Կաթողիկոս Գևորգ Զ Չորեքչյանը, ով ընտրվեց այդ պաշտոնում արդեն 1945 թվականի հունիսին և պարգևատրվեց «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալով։ ՀԱԵ առաջնորդն իր առաքելական գործունեությունը չդադարեցրեց նաև պատերազմից հետո։ Նրա ջանքերով հայրենադարձության գործընթացում գրեթե 100 հազար հայեր նորից գտան իրենց հայրենիքն ու հոգևոր աջակցությունը։

Նման բարձրագույն հայրենասիրության ֆոնին, ներկայիս խայտառակ հալածանքները հոգևորականների նկատմամբ, Եկեղեցու և նրա միավորող հոգևոր առաքելության վարկաբեկումը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից, ներկայանում են հատկապես ցինիկ։ Սա հարված է քրիստոնեության թիկունքին։ Պատահական չէ, որ շատ երկրներում տեղի են ունենում հանրահավաքներ՝ ի պաշտպանություն Հայ Առաքելական եկեղեցու։ Մարդիկ հասկանում են, թե ինչու է Փաշինյանը կազմակերպել այս «շաբաշը»։ Եկեղեցու դեմ հալածանքները պառակտում են մտցնում հայ հասարակության մեջ՝ երիտասարդ «արևմտամետ» սերնդի և նրանց միջև, ովքեր հարգում են ֆաշիզմի դեմ մարտնչած նախնիների հիշատակը։

Ակնհայտ է քաղաքակրթական կոնֆլիկտի հրահրումը։ Բայց չէ՞ որ հայկական առածն ասում է. «Մեկ ձեռքով ծափ չեն տա»։ Այսինքն՝ միայն միավորումը, համագործակցությունը և համաժողովրդական նպատակասլացությունը դեպի արդյունքը կարող են պետությունը հասցնել հաջողության։

Պառակտման և պատմության վերագրման ձգտումը կործանարար ուղի է։ Ըստ էության, Նիկոլ Փաշինյանը, ով — ըստ Վիքիպեդիայի տվյալների — անվանվել է ի պատիվ իր պապի՝ կարմիրբանակայինի, ով զոհվել է 1943-ին Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, իր արևմտամետ կողմնորոշմամբ ուրանում է և՛ նրան, և՛ Հայաստանի հերոսական անցյալը։ Մեր պատմությունը ձևափոխելու փորձը մեր ապագան ոտնահարելու ձգտում է։