Ընդհանուր տեսակետ քրդերի և հայերի վերաբերյալ երկակի բնույթով «խաղաղության» 2 գործընթացների մասին*

Այս հոդվածը սկսել էի գրել Իրանի հետ պատերազմից առաջ։ Պատերազմը, որը Մերձավոր Արևելքը վերածեց կրակի լայն օղակի, մի կողմից ստվերեց այդ գործընթացները, մյուս կողմից՝ այլ իմաստ հաղորդեց դրանց քննությանը։ Հայաստանի և Քրդստանի արդեն իսկ զգայուն դիրքերը դարձել են ավելի փխրուն։ Այս իրավիճակը թեև քննարկվում է երկու հասարակություններում, բայց մեծ մասամբ՝ առանց փոխադարձ գիտակցության։ Այս հոդվածում իմ նպատակն է այդ փակ քննարկումները բերել ավելի փոխկապակցված վիճակի և գնահատել դրանք զուգահեռաբար՝ հաշվի առնելով դրանց փոխադարձ նշանակալի կողմերը։ Դրա համար օգտակար է նախ անդրադառնալ այն հանգրվաններին, որոնց հասել են քրդերին և հայերին վերաբերող երկու գործընթացները։

Քրդական հարցի շուրջ այն կասկածելի գործընթացը, որը ենթադրաբար վերսկսվել է 2024 թ․ հոկտեմբերի 1-ին, երբ Բահչելին (կատաղի թուրք ազգայնամոլ MHP կուսակցության առաջնորդը) ձեռք է մեկնել DEM ​​կուսակցության անդամներին (քրդերի իրավունքների պաշտպան հանդիսացող դեպուտատներին) և կոչ արել, որ «ահաբեկիչների առաջնորդը (նկատի ունենալով Քրդստանի Աշխատավորական Կուսակցության՝ PKK-ի բանտարկյալ առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանին) գա և ելույթ ունենա խորհրդարանում՝ DEM ​​կուսակցության խմբում», ոչ մի լավ բան չէր խոստանում քրդերին և ի սկզբանե էլ վատ ազդանշաններ էր տալի Ռոժավայի (այդ ժամանակ Քրդական զինյալ ուժերի հսկողության տակ գտնվող հյուսիս-արևելյան Սիրիայի փաստացի ինքնավար մարզի) համար։ Հակառակ այս իրողության, քրդական համայնքի ներկայացուցիչների՝ ինքնախաբեության աստիճան անհիմն լավատեսությունը, զուգորդված պետության ձեռքում գտնվող գերի առաջնորդին իրենց քաղաքական կամքի անսահմանափակ հանձնման հետ, հանգեցրել է այն կետին, երբ Օջալանի կողմից նույնիսկ «մշակութայնությունը» ավելորդ հայտարարելուց և PKK-ի լուծարումն ապահովելուց հետո, ուշադրության կենտրոնում հայտնվել է Սիրիան, որտեղ քրդերի տասնամյա ձեռքբերումները տասը օրում քայքայվել են, ձեռք է բերվել աշխարհի ամենատարօրինակ «ինտեգրման» համաձայնագիրը, և Իրաքյան Քրդստանի Դաշնությունը ևս սկսել է սպառնալիքի տակ հայտնվել։

Այն գործընթացը, որտեղ «եղբայրություն» բառը երբեք չէր բացակայում, հստակորեն պարզվել է որպես քրդերի նկատմամբ անողոք թշնամանքով կազմակերպված խաղ, որը նպատակ ուներ նաև նրանց վերացնել հարավում։ Իսկ Թուրքիայի ներսում խորհրդարանական հանձնաժողովի զեկույցը, որն ամրապնդում է քրդերի դարավոր ենթարկեցման համակարգը, ևս մեկ հարված հասցրեց սնուցված միամիտ երազանքներին։ Սակայն «գործընթացի» թատրոնը, կարծես, կշարունակվի նոր սցենարների համաձայն՝ Իրանի հետ պատերազմի ֆոնին՝ Իմրալըից (Օջալանի գտնված կղզուց)  հայտարարված «ժողովրդավարական ինտեգրման մուտքի» վարագույրով։ Այս գործընթացում իշխող AKP-MHP բլոկի նպատակներից մեկն էլ վերջին ընտրություններում խախտված ներքին քաղաքական հավասարակշռությունը հօգուտ իրեն շրջելու հարցն էր, և այս հաշվարկը ևս թույլ է տալիս շարունակել վիրտուալ գործընթացը։

Հետևելով քրդերի վերաբերյալ գործընթացի զարգացումներին՝ հետաքրքիր զուգահեռներ էի տեսնում մեկ այլ «խաղաղության գործընթացի» հետ, որում Թուրքիան և Ադրբեջանը համատեղ ներգրավված էին Հայաստանի դեմ։ Անցյալ տարի հրապարակված իմ երկար հոդվածի նախաբանում՝ Օջալանի կողմից իրենից պահանջված կոչը հնչեցնելուց մի քանի օր առաջ՝ «Երկու պետություն, մեկ ազգ. երկաթե բռունցքներով խաղաղության գործընթացներ քրդերի և հայերի հետ – Մաս 1» վերնագրով, ուշադրություն էի հրավիրել այս զուգահեռի վրա։ Ներողություն խնդրելով իմ ընկերներից, ովքեր սպասում էին հայկական գործընթացի երկրորդ մասին, ինչի վերաբերյալ բազմիցս գրելով հանդերձ երբեք չէի հրապարակել՝ հիմա կփորձեմ մասամբ լրացնել այդ պակասը՝ երկուսի միջև ընդհանուր համեմատություն անցկացնելով։

Ժամանակի ընթացքում երկու գործընթացների միջև ընդհանրություններն ավելի ակնառու են դարձել։ Ռոժավայի ողբերգական զարգացումները շատ հետաքրքիր կերպով նման են մի քանի տարի առաջ Արցախում (Լեռնային Ղարաբաղ) տեղի ունեցածին։ Անկարայի գործողությունները, որը զգալի ազդեցություն ունի երկու գործընթացներում էլ՝ մեկ դեպքում Բաքվի հետ միասին, իսկ մյուսում՝ Դամասկոսի միջոցով, և այն դերերը, որոնք նա կարողացել է վերագրել հակառակ կողմերի իր հիմնական  բանակցողներին, այնքան նման են, որ դրանց վերաբերյալ ընդհանուր տեսակետ ներկայացնելը օգտակար կլինի նաև յուրաքանչյուրի մանրամասն վերլուծությանը։

ՌՈԺԱՎԱՅԻ ՊԱՏԿԵՐԸ ՀԻՇԵՑՆՈՒՄ Է ԱՐՑԱԽԸ

Երկուսի միջև նմանությունը կարելի է տեսնել, նախևառաջ, այն հանգամանքում, որ փաստացի (de facto) ինքնավարության/անկախության դիրքերը, որոնք նվաճվել էին մեծ պայքարի միջոցով, բայց չէին արժանացել իրավական երաշխիք ստանալուն, ենթարկվեցին իրենց թշնամիների պարտավորիչ ուժի կիրառմանը։ 2020 թ․ սեպտեմբերին Արցախում գտնվող փաստացի անկախ հայկական վարչակազմը մեծ հարված էր ստացել Թուրքիայի աջակցությամբ Ադրբեջանի կողմից սկսված լայնածավալ պատերազմի պատճառով և ուշացած հրադադարի միջոցով սահմանափակվել էր Ռուսաստանի ռազմական վերահսկողության տակ գտնվող նեղ տարածքով, ինչը շարունակական ագրեսիայի պայմաններում նրա ապագան դարձրեց ավելի անորոշ։

Տասնամյակներ շարունակ խոչընդոտելով Արցախի հարցի խաղաղ կարգավորմանը և պատրաստվելով վրեժխնդրության, Ադրբեջանի բռնապետ Ալիևը, անօրինական ու զեղծարար ձևով իր սկսած պատերազմում հաղթանակ տանելուց հետո, ծաղրական ասում էր. «Ի՞նչ պատահեց, Փաշինյան, ի՞նչ պատահեց», ապա ավելացնում. «Դուք կարգավիճակ էիք ուզում, մենք կարգավիճակն ուղարկեցինք դժոխք»։ Սա նաև նրա մտադրության արտահայտությունն էր՝ աշխարհին պարտադրելու ռազմական ճանապարհով ստեղծված իրավիճակը և կուլ տալու այն, ինչ մնացել էր Արցախից։

Բաքվի բռնապետը, ով ավելի վաղ համարձակ ներդրում ունեցավ այսօր աշխարհում Թրամփի կողմից իր գագաթնակետին հասցված անօրինականության մեջ, երբ նա հասնում է իր նկրտումներին, աճող ամբարտավանությամբ ակնարկում է, թե ինչպես է պատառոտել այն, ինչը կոչվում է «միջազգային իրավունք», բայց դա անելիս նա չի հրաժարվում արդարության տեսքից՝ ասելով. «Այսպիսին է այսօր աշխարհը. Ով հզոր է, նա է իրավացի», և պարծենում, որ «ուժով վերականգնում է արդարությունը»՝ համաձայն այս իրականության։

Անդրադառնալով այսօրվան և Ռոժավային, Թուրքիան, ձգտելով վերջ դնել քրդերի փաստացի նվաճումներին և կանխել նրանց պաշտոնական կարգավիճակի հասնելը, նույնն արեց այնտեղ՝ ջիհադիստների միջոցով։ Հակառակ սպասումների, առանց մարտի նահանջող SDF-ը (Սիրիայի ժողովրդավար ուժերը), հրաժարվելով իրենց վերահսկողության տակ գտնվող արաբական մեծամասնությամբ տարածքներից, անցան դեպի քրդական գերիշխող հյուսիսարևելյան գծերը։ Այս սահմանափակումը թույլ տվեց թուրքական շովինիզմին գոռալ «հաղթանակ», մինչդեռ ոմանք, հիշելով Ալիևի վերոնշյալ էյֆորիայի օրինակը, կրկնեցին նրա հայտնի «Ի՞նչ պատահեց, Փաշինյան» արտահայտությունը SDF-ի Քուրդ հրամանատար Մազլում Աբդիի հասցեին: Ավելին, նրանք բառացիորեն կիրառեցին արտահայտությունը, «Աբդի»-ի փոխարեն ևս հնչեցնելով «Փաշինյան»-ի անունը: Այսպիսով, նրանք ոչ միայն հստակորեն հաստատեցին Արցախի և Ռոժավայի միջև կապը, այլև ներկայացրին քրդերին «հայ» կոչելով հայհոյելու ևս մեկ նոր և ստեղծագործական օրինակ:

2020 թ․Արցախյան պատերազմից հետո Ադրբեջանի ռազմական ներթափանցումը այս անգամ ուղիղ Հայաստանի Հանրապետության սահմաններ 2021 թ․ մայիսին և նոյեմբերին՝, նրա նոր պատերազմի փորձը 2022 թ․ սեպտեմբերին, որի ընթացքում ​​​​գրավվեց 200 կմ² տարածք, և քաղաքական զիջումները, որոնք նա ստացավ անընդհատ սպառնալիքների միջոցով, բոլորը հող նախապատրաստեցին նրա հետագա քայլերի համար՝ ինչպես Արցախը լիովին վերացնելու, այնպես էլ Հայաստանի ներսում ճեղք ստեղծելու համար: Հայաստանի ամենակարևոր զիջումը կտրուկ շրջադարձն էր՝ ճանաչելու իմաստով Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Արցախի նկատմամբ: Սրանից քաջալերված՝ Լաչինի միջանցքը փակած Ադրբեջանի կառավարությունը 2023 թ․ սեպտեմբերի 19-ին սարսափելի պատերազմ սկսեց Արցախի դեմ՝ «հակաահաբեկչական գործողության» քողի տակ։ Սա անակնկալ չէր. այն բացահայտորեն հայտարարվել և ամիսներ շարունակ բարձրաձայնվել էր ադրբեջանական լրատվամիջոցներում։ Տարածաշրջանում ռուսական խաղաղապահ ուժերի չմիջամտելու և դիվանագիտական ​​կենտրոնների պասիվ դիտորդների դերում մնալու պատճառով, Արցախի Հանրապետությունը ոչնչացվեց, և ամբողջ հայ բնակչությունը հարկադրվեց զանգվածային աքսորի՝ տեղահանվելով իրենց հազարամյա հայրենիքից։ Այսպիսով, այնտեղ տեղի ունեցավ երկփուլ լիկվիդացիա՝ առաջինը՝ մասամբ, երկրորդը՝ ամբողջությամբ։

Այս տարվա սկզբից Ռոժավայում ստեղծված իրավիճակը նման է այնտեղի առաջին փուլին՝ հետընթացի և կրճատման առումով։ Չնայած նրան, որ Արցախում պարտության առաջին փուլը բերել էր տարածքային կորուստներ, դա չէր նշանակում փաստացի (de facto) անկախ վարչակազմի ավարտ. Արցախի Հանրապետությունը կարողացավ պահպանել փաստացի գոյությունը՝ իր նախկին հաստատություններով մայրաքաղաք Ստեփանակերտում և հյուսիսում, որն անցավ ռուսական ռազմական վերահսկողության տակ։ Սակայն իրավական կարգավիճակի հարցը բանակցությունների սեղանին վերադարձնելու անկարողությունը մեծ թերություն էր նրա ապագայի համար։

Իսկ Ռոժավայում հրադադարից հետո ձեռք բերված համաձայնագիրը դժվարեցրեց ինքնավարության շարունակությունը, նույնիսկ նրա կրճատված տարածքում: Եթե դասեր քաղվեին Արցախի օրինակից, պարզ կդառնար, որ Եփրատից արևելք գտնվող ամբողջ տարածքը պահելու լավատեսությունը շատ իրատեսական չէր, և կարող էր նախընտրելի լինել ավելի գիտակցված վաղաժամ նահանջը՝ հյուսիս-արևելքում գտնվող հիմնական քրդական շրջանում ինքնավարության ճանաչման դիմաց: Արցախում երկրորդ փուլին մնացած եւ նույնպես պատերազմի միջոցով իրականացված քաղաքական և ռազմական զտումները Ռոժավայում Թուրքիայի ճնշման ներքո արդեն փորձ է արվում իրականացվել: Միակ մխիթարական կողմն այն է, որ Ռոժավայի ժողովուրդը դեռևս հնարավորություն ունի ապրելու իր հայրենիքում: Սակայն սա ոչ թե հաջողություն է, որը պետք է արձանագրել, այլ ավելի շուտ չարյաց փոքրագույնն է քաղաքական պարտության պայմաններում, քանի որ այն գալիս է շատ կարևոր ձեռքբերումների կորստի գնով: Ավելին, նոր հակամարտությունների ռիսկերը լուրջ են, քանի որ համաձայնագրի իրականացումը լի է անորոշությամբ:

Այս երկու օրինակների համեմատությունը պետք է ներառի նաև թուրքական պետության կողմից 2018 թ․ Աֆրինի և 2019 թ․ Սերեքանիեի և Գիրե Սպիի վրա հարձակումները: Այս նախորդ օկուպացիոն շարժումները հարյուր հազարավոր քրդերին ստիպեցին լքել իրենց տները: Հադրութի և Շուշիի հայ բնակչությունը, որն օկուպացվել էր 2020 թ․ Արցախի վրա հարձակման ժամանակ, նմանատիպ իրավիճակում էր և չէր կարողանում վերադառնալ: 2023 թ․ վերջին հարձակման ժամանակ Արցախի ամբողջ բնակչությունը նույն ճակատագրին արժանացավ, և վերադարձի իրավունքը այլևս նույնիսկ չի քննարկվում: Համեմատության համար, Ռոժավայի քրդերի համար երկրորդ դրական տարբերությունը մարդկանց աստիճանական վերադարձն է այն տարածքներ, որտեղից թուրքական բանակը դուրս է եկել: Սակայն, Թուրքիայի կողմից աջակցվող իսլամիստական ​​խմբավորումների առաջացրած խոչընդոտները չեն վերացվել, և այս հարցը պահանջում է հետագա ջանքեր:

Երկրորդ Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմից կարճ ժամանակ անց, ռուս-թուրքական հարաբերությունները գնահատելու իր ելույթում Ռուսաստանի պաշտպանության նախարար Շոյգուն ասում էր. «Մեր համագործակցությունը բավականին դժվար է, քանի որ կան այլ ուժեր, ովքեր փորձում են խոչընդոտել: Թուրքիայի անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին խոչընդոտներից մեկն է, բայց մենք գտնում ենք այլընտրանքներ: Օրինակ՝ Իդլիբի գոտին: Մեր վերջին գործողությունը, իհարկե, Լեռնային Ղարաբաղում է: Դա շատ դժվար գործողություն էր: Մյուս կողմից՝ Թուրքիայի ներգրավվածությունը դրանում… Կարծում եմ՝ ժամանակն է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը մտնեն երկկողմ հարաբերությունների մեջ: Այստեղ շատ բան կախված է Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև զարգացող հարաբերություններից» (Լրագիր, 18.03.2021):

Սիրիայում Իդլիբի գոտու ստեղծմանը հնարավորություն ընձեռեց Ռուսաստանի վառած կանաչ լույսը դեպի Աֆրին թուրքական ներխուժման համար, միաժամանակ կանխելով Ասադի բանակի գործողությունը Իդլիբի դեմ: Տարիներ անց Իդլիբից սկսվեց Ասադի ռեժիմի տապալումը: Սա նաև հանգեցրեց Ռուսաստանի անհետացմանը Սիրիայից: Հարավային Կովկասում Ռուսաստանին թուլացնող և Թուրքիային ուժեղացնող զարգացումները Լեռնային Ղարաբաղի երկրորդ պատերազմի հետևանքներն էին, որոնց Պուտինը հանդուրժեց, բայց որոնք, ի վերջո, հակառակ ազդեցությունն ունեցան նրա վրա: Երկու դեպքում էլ Թուրքիային աջակցում էին արևմտյան տերությունները, մասնավորապես՝ Մեծ Բրիտանիան։ Երկու գործընթացներին էլ սերտորեն ներգրավված մեկ այլ տերություն էր Իսրայելը, որի հետ Թուրքիան ներգրավված էր բեմականացված հակամարտության մեջ, և Ադրբեջանը խնդիրներ չուներ համագործակցելու հարցում։ Ռոժավայում և Արցախում տարբերությունն այն էր, որ որոշ չափով թուրքական ագրեսիան կանխող ռազմական ուժը ԱՄՆ-ն էր, այլ ոչ թե Ռուսաստանը։ Այս ընդհանուր պատկերը ցույց է տալիս, որ երկու գործընթացները համընկնում են և շատ նման են նաեւ իրենց արտաքին գործող դերակատարների և ազդեցությունների առումով։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԶՈՒԳԱՀԵՌ ՔԱՅԼԵՐ ԵՐԿՈՒ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐՈՒՄ

Արցախի օրինակում, 2023 թ․ Հայաստանից լիովին կտրված և 9 ամսվա շրջափակման հետևանքով բոլոր կենսական պաշարները սպառված տարածաշրջանի վրա հարձակումը հանգեցրեց տարածքի հանձնմանը 24-ժամյա դիմադրության ջանքերից հետո, որը խլեց հարյուրավոր կյանքեր։ Անհնար էր, որ 120,000 հայ բնակչությունը, որոնց զրկելու էին ցանկացած հավաքական իրավունքից, և որոնց կյանքը վտանգի տակ կլիներ ռասիստական ​​ատելության մթնոլորտում, մնար այնտեղ՝ ընդունելով Ադրբեջանի քաղաքացիություն։ Լուծարման ծրագիրը հիմնված էր այս իրականության վրա՝ կամ զանգվածային արտագաղթի ենթարկել հանձնման միջոցով, կամ արյունալի ոչնչացման՝ մինչև վերջ։ Երբ արցախցի առաջնորդները համաձայնեցին հանձնվել՝ երկրորդ սցենարից խուսափելու համար, վերջին նախագահ Սամվել Շահրամանյանը ստիպված եղավ ստորագրել հրամանագիր՝ լուծարելու Արցախի Հանրապետությունը՝ իր բոլոր ինստիտուտներով հանդերձ։

Սա Օջալանի՝ Քրդական աշխատավորական կուսակցության (PKK) և դրա հետ կապված կազմակերպությունների լուծարման որոշման վերջին նախադրյալն էր։ Ինչպես PKK-ին պարտադրված «լուծարումը», այնպես էլ SDF-ին պարտադրված «ինտեգրումը» վերջնական հարձակումից առաջ պարտադրված էին նաև արցախցի հայերին։ Այնտեղ «վերաինտեգրման» անվան տակ Արցախի վարչակազմից պահանջվում էր պաշտպանության բանակի լուծարումն ու զինաթափ ցրումը, բոլոր պետական ​​ինստիտուտների լուծարումը, իշխանության ղեկին գտնվողների հանձնումը և մնալ ցանկացած քաղաքացիների կողմից ադրբեջանի քաղաքացիություն ստանալու դիմումը։ Այս առումով դա նույնիսկ ավելի կոշտ էր, քան այն, ինչ Դամասկոսը պարտադրեց Ռոժավային։ Դա հանձնվելու կոչ էր՝ առանց բանակցությունների, առանց համաձայնության, առանց վերապահման կամ պայմանի։ Ալիևը, ով պահանջում էր, որ առաջնորդները գան և հանձնվեն ինքնուրույն, ասում էր, որ եթե նրանք դա անեն, ապա կքննարկեն, թե «արդյոք նրանց կտրամադրվի՞ համաներում»։ Սա նման էր Բահչելիի խոստմանը Օջալանին «հույսի իրավունք» տալու (այսինքն ցմահ բանտարկումից ազատելու) մասին՝ PKK-ի լուծարման դիմաց…

Ալիևը լրջորեն չէր հավատում, որ իր կոչը կընդունվի, և քանի որ նա չէր փնտրում փոխզիջում, նա Արցախի կառավարիչներին չհրավիրեց բանակցությունների։ Սակայն, որպեսզի կարողանար ասել. «Մենք նրանց բռնի տեղահան չենք արել, մենք նրանց հնարավորություն ենք տվել ապրելու մեր ինքնիշխանության ներքո», կեղծ հայտարարություն արեց՝ ասելով. «Մենք կգնանք վերաինտեգրման, մենք պատրաստ ենք նրան, և հայ փոքրամասնության անվտանգությունը կպաշտպանվի մեր կողմից»։ Ի վերջո, Արցախի վերացումը իրականացվեց ցեղասպանական ոգով, համընդհանուր պատերազմի միջոցով, և գերի վերցված բարձրաստիճան պաշտոնյաները ձերբակալվեցին և դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման Բաքվում՝ շինծու դատավարության միջոցով՝ այս արդյունքը օրինականացնելու համար։

Այդ շրջափակումը սկսելուց առաջ, Ադրբեջանի կառավարությունը, վերը նշված ամենամեծ զիջումը ստանալու համար, ճնշում գործադրեց Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանի վրա՝ «ճանաչելու Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, այդ թվում՝ Ղարաբաղը», և ապահովեց, որ նա բացահայտորեն հայտարարի այդ մասին առաջնորդների երկու տարբեր գագաթնաժողովներում, որոնց նրանք համատեղ մասնակցել են (2022 թ․ հոկտեմբերի 6-ին, Պրահա և 2022 թ․ հոկտեմբերի 31-ին, Սոչի): Այնուհետև, Հայաստանի անունից ձեռնարկված այս հիմնարար նահանջը դարձավ գործոն, որը նպաստեց Ռուսաստանի անգործությանը, մինչդեռ վերջնական հարվածը հասցվեց Արցախին: Իհարկե, Ռուսաստանի համար կարևոր էր պահպանել լավ հարաբերություններ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ՝ Ուկրաինայի պատերազմի համատեքստում Արևմուտքի կողմից սահմանված պատժամիջոցները շրջանցելու համար: Այս հիմքով, Արցախը նրանց հանձնելիս Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշման փոփոխությունն օգտագործվեց որպես պատրվակ:

Մյուս կողմից, Էրդողանը և նրա գործընկերները Ջոլանիին ուղղորդեցին դեպի «ինտեգրման» մարտավարություն՝ Ռոժավայի ինքնավարությունը վերացնելու համար, իսկ Օջալանին ուղղորդեցին ազդել քրդերի վրա՝ «Սիրիայի տարածքային ամբողջականության և ունիտար կառուցվածքի» օգտին և հրաժարվել կարգավիճակի պահանջից: Այնքան, որ Ամերիկան ​​նույնպես կարող էր արդարացում ունենալ դուրս գալու համար՝ այսպես. «Ինչպե՞ս կարող էինք ապահովել մի բան, որը չէին ուզում»։ Եթե քրդերը փորձեին ակտիվ լինել սիրիական հին ռեժիմի փլուզման գործում և/կամ հռչակեին իրենց անկախությունը որպես Ռոժավա այդ ցնցումների ժամանակ, չէ՞ր կարող ԱՄՆ-ն շարունակել իր աջակցությունը քրդերին՝ չնայած Թուրքիայի հայտնի դիրքորոշմանը, և առնվազն ապահովել նրանց լիակատար ինքնավարությունը, նույնիսկ Իրաքյան Քրդստանի Դաշնության նման կարգավիճակ ձեռք բերելը։ Այս հարցի պատասխանները, իհարկե, ենթադրական կլինեն, բայց այս պահին կարող ենք ասել, որ ԱՄՆ-ի կողմից միասնական Սիրիայի նախընտրությունը մասնատված կամ դաշնային Սիրիայի փոխարեն հնարավոր դարձավ Թուրքիայի կողմից այնտեղի քրդերի կամքը զսպելու ունակության շնորհիվ՝ Իմրալըի միջոցով։

Ի վերջո, ինչպես Ռուսաստանը իր ռազմավարական հաշվարկներում՝ գուցե մի ընտրությամբ, որի համար հետագայում զղջալու էր, լքեց իրեն վստահող և սերտորեն կառչած արցախահայերին և թույլ տվեց Արցախի վերացումը պատերազմի միջոցով, այնպես էլ Ամերիկան Մերձավոր Արևելքում իր ռազմավարական շահերի տեսանկյունից նախընտրեց Թուրքիային քրդերի դիմաց, ուստի չկանխեց Թուրքիայի կողմից աջակցվող HTS-ի (Սիրիայի Իսլամական ներկա կառավարության բանակ դարձած հրոսակախումբի) հարձակումը։ Այն իր դաշնակից՝ SDF-ին, որն ամենաարդյունավետ պայքարն էր մղել ISIS-ի դեմ, մենակ թողեց մեկ այլ իսլամաֆաշիստական ​​ուժի դեմ: Հալեպից սկսված և Եփրատից արևելք տարածվող ագրեսիան SDF-ի կազմում գտնվող արաբների մեծ մասին ներքաշեց դեպի HTS-ի կողմը՝ բաժանելով Ռաքքան և Դեյր էլ-Զորը և ստիպելով YPG-ին (SDF-ի քրտական հենասյունին) վերադառնալ Ռոժավայի սկզբնական խրամատներ: Այնտեղ Քոբանին, որն արդեն մեկուսացված էր Հասաքեից և Ղամիշլիից 2019 թ․ թուրքական բանակի ներխուժման պատճառով, ամբողջությամբ շրջափակվեց հարավից: Սա ստեղծեց մի իրավիճակ, որը նման էր մարդասիրական ճգնաժամին Արցախի շրջափակման ժամանակ: Փոքրացված և անկյուն մխրճված Ռոժավային էլ ավելի շրջափակել ուզեցին Իրաքյան Քրդստանի տարածաշրջանի հետ սահմանի գրավմամբ:

Մազլում Աբդիին պարտադրված համաձայնագրի նախագիծը (2025 թ․ մարտի 10-ի համաձայնագրի հետ համեմատած՝ ավելի խիստ «ինտեգրման» պայմաններով) նախ փորձ արվեց ընդունել տալ՝ հրադադարի չորսօրյա, ապա 15-օրյա երկարաձգման ընթացքում ճնշումը մեծացնելով: Էրդողանն ասաց. «Հետագա արյունահեղությունը կանխելու համար այնտեղի ահաբեկչական կազմակերպությունը պետք է զենքը վայր դնի և հանձնվի»: Մինչդեռ Հաքան Ֆիդանն սպառնաց պատերազմով՝ ասելով. «Ցավոք սրտի, ես այստեղից, Սիրիայի կառավարության անունից, տեսնում եմ, որ ուժի կիրառումը նույնպես տարբերակ է, երբ խնդիրները չեն լուծվում երկխոսության միջոցով», ինչը ենթադրում էր, որ որոշումը կկայացնի Անկարան, այլ ոչ թե Դամասկոսը: Թուրքիայի սպառնալիքի դեմ ԱՄՆ պաշտոնյաներից աջակցություն փնտրող Մազլում Աբդին, Թրամփի հատուկ հանձնակատար Թոմ Բարաքի կողմից կոշտ տոնով համաձայնության մղվելու ճնշման տակ, դժկամությամբ ստորագրեց 2026 թ․ հունվարի 30-ի փոխըմբռնման հուշագիրը:

Չնայած, որ իմ անցկացրած զուգահեռների առաջինը վերաբերում է Արցախի վրա հարձակման դեպքին, այս ժամանակագրական առաջնահերթությունը չի նշանակում, որ Էրդողանը «ոգեշնչված էր Իլհամ Ալիևից»: Ալիևը և նրա թիմը անընդհատ կապի մեջ էին Էրդողանի և նրա թիմի հետ: Այնպես որ, պատերազմից հետո Էրդողանի այցերից մեկի ժամանակ, երկու առաջնորդների կանանց միջև զրույցի պատահական ձայնագրությունը հետագայում արտահոսեց մամուլ, որտեղ հնչում էր Էմինե Էրդողանի հարցումը՝ «Դեռ շա՞տ ռազմագերիներ ունեք» և Մեհրիբան Ալիևայի պատասխանը՝ «Այո՛, շատ կան», ուստի Էմինե Էրդողանը խորհուրդ էր տալիս. «Մի՛ վերադարձրեք նրանց բոլորին միանգամից, այլ կամաց-կամաց, փուլ առ փուլ»։ Հաշվի առնելով, որ նույնիսկ իրենց կանայք էին այսպես խորհրդակցում, պատկերացրեք, թե որքան սերտորեն էին երկու առաջնորդները կառավարում այդ գործընթացը։ Իմ կարծիքով, ծրագրի յուրաքանչյուր փուլում թուրքական պետության համապատասխան հաստատությունները՝ իրենց փորձագետներով, խորհրդատվություն էին տրամադրում և նաև կոնկրետ համագործակցություն էին ծավալում տեղում։ Այժմ Դամասկոսի վարած Ռոժավայի քաղաքականության մեջ առանձնացող հայեցակարգերն ու մարտավարությունը այդքան համահունչ են, քանի որ ծագում են նույն աղբյուրից։ Նրանք, ովքեր ալ-Ջոլանիի ստորագրած՝ սիրիացի քրդերի վերաբերյալ հրամանագրի լեզուն ծանոթ են համարում եւ ասում, թե «Կարծես Մեհմեթ Ուչումի գրչից է բխել», լիովին ճիշտ են։

Մի պահ Էրդողանը Նեթանյահուին ուղղված պոռոտախոս հայտարարություն անելիս սկսել էր՝ ասելով, թե «Մենք ինչպես մտանք Ղարաբաղ» և ակնարկել «Անհրաժեշտության դեպքում նույն կերպ կմտնենք Իսրայել»։ Այս համարձակությունն իրականում բացահայտում էր պարունակում։ Նա ակնարկում էր, որ Երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմում թուրքական բանակը ոչ միայն լոգիստիկ աջակցություն է ցուցաբերել, այլև անմիջականորեն մասնակցել է պատերազմի հրամանատարությանը՝ իր սեփական գեներալներով և որոշ կարևորագույն գործողություններում՝ էլիտար ստորաբաժանումներով։ Պատերազմից առաջ Նախիջևանում նրանց կողմից անցկացված ռազմական հզորացումն ու համատեղ զորավարժություններն զուր չէին։ Չնայած Ալիևը և նրա կառավարամետ լրատվամիջոցները բղավում էին. «Թուրքիան գողանում է մեր հաղթանակը», նրանք իրենք լավագույնս գիտեին, որ այս հաղթանակը ձեռք է բերվել ոչ թե իրենց սեփական ուժերով, այլ Թուրքիայի ակտիվ մասնակցությամբ, Իսրայելի և Պակիստանի զգալի աջակցությամբ, Ռուսաստանի լուռ հավանությամբ և ԱՄՆ-ի ու Մեծ Բրիտանիայի տարբեր միջնորդական դերերով։

Այդ հայտարարությամբ Էրդողանի ուղարկած ուղերձը Իսրայելին, ըստ էության, Ռոժավան քանդելու մասին էր։ 2014 թ., երբ ինքը գոռում էր. «Քոբանին ընկնելու է», հակառակ նրան Ռոժավայի ամրապնդումն ու ընդլայնումը և իսլամիստ ֆաշիստների անկումը շատ ծանր նստած էր իր մեջ։ Հիմա, ISIS-ի փոխարեն, նրանք փորձում են վրեժ լուծել HTS-ի, Ազատ Սիրիայի Բանակի և այլոց միջոցով: Չի կարելի անտեսել, որ Ռոջավայի քրդերին անընդհատ պայմաններ պարտադրելը, գիտակցելով, որ չեն կարող դրանք ընդունել, ի վերջո հանգեցնելու է նրան, որ իրենք կարողանան ասել. «Մենք մեղք չունենք. մենք նրանց ցույց տվեցինք ինտեգրման ճանապարհը, նրանք չընդունեցին, ուստի ստիպված կլինեն կրել հետևանքները»:

Դամասկոսի վարչակազմի և SDF-ի միջև 2026 թ․ հունվարի 30-ին ստորագրված համաձայնագիրը նույնպես լի է անորոշ և հակասական հայտարարություններով, այս առումով նման է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ստորագրված TRIPP համաձայնագրին և նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի նախագծին: Սա միևնույն հանգամանքն է, որը թույլ կտա հզորներին գործնականում իրականացնել իրենց սեփական մոտեցումները: Ինչպես համաձայնագրում նախատեսված ինտեգրացիան, այնպես էլ ալ-Ջոլանիի հրամանագրով քրդերի համար հայտարարված իրավունքները մնում են հարցականի տակ․ պարզ չէ, թե ինչպես են իրենց տեղը գտնելու Սիրիայի նոր սահմանադրության մեջ, և ինչ տեսք կունենան դրանք գործնականում: Բայց մեկ բան արդեն պարզ է. Թուրքիայի կողմից պարտադրված «մեկ պետություն, մեկ բանակ և ունիտար կառուցվածք» սկզբունքը կգերակշռի, և իրավական ինքնավարությունը չի ճանաչվի: Այնուամենայնիվ, այն ընկալումը որ մասնակի ինքնակառավարումը կարող է քննարկվել գործնականում, մխիթարական է։

Այս առումով, այն փաստը, որ Մյունխենի միջազգային անվտանգության համաժողովին հրավիրված Մազլում Աբդին և Իլհամ Ահմեդը նույն սեղանի շուրջ հանդիպել են Սիրիայի արտգործնախարարի և ԱՄՆ պետքարտուղարի հետ, և Թոմ Բարաքի այն հայտարարությունը, թե «Այս նկարը հազար բառ արժե», որոշ մեկնաբանների կողմից ներկայացվել է սյուրռեալիստական ոճով իբր թե՝ ​​«ինքնավարության պաշտոնական ճանաչում»։ Այս պատկերը, որը տրվել է Իրան-Իրաք պատերազմի նախօրեին, նշանակալից է և նման է այն խաբուսիկ տեսարանին, որին հղում էր Փաշինյանը անցյալ տարի, երբ նա Սպիտակ տանը Թրամփի հսկողության ներքո Ալիևի ձեռքը սեղմեց, ապա դա ներկայացրեց իր սեփական ժողովրդին որպես ապացույց, որ «խաղաղությունը հաստատված է»։

Ավելի ուշ Թրամփը նույնիսկ շփոթեց Հայաստանի անունը երկու դեպքում, երբ պատմեց այս «հաշտեցման» պատմությունը՝ «Արմենիայի» փոխարեն ասելով «Ալբանիա»։ Այդ գագաթնաժողովից անմիջապես հետո Ալիևը ավելի խիստ պայման դրեց Հայաստանի վրա վերջնական համաձայնագրի համար՝ պահանջելով սահմանադրական փոփոխություններ՝ առանց նույնիսկ իր կողմից «բարի կամքի ժեստ» անելու, ինչպիսին է բանտարկյալների վերադարձը։ Դամասկոսի վարչակազմը, Անկարայի աջակցությամբ և խրախուսանքով, շարունակեց Քոբանիի շրջափակումը՝ հետապնդելով այն նպատակը, որ համաձայնագիրը կյանքի կոչվի իր սեփական պայմաններով: Ամփոփելով արձանագրենք, որ չնայած երկու դեպքում էլ առավելագույն զիջումներին, խաղաղությունն ու անվտանգությունը չապահովվեցին:

ԱՆՎԵՐՋ ԶԻՋՈՒՄՆԵՐ ԱՆԽԻՂՃ ԱԳՐԵՍԻԱՅԻ ԴԵՄ ԵՎ ՉԳՏՆՎԱԾ ՓՈԽԸՄԲՌՆՈՒՄ

Երկու գործընթացներում ագրեսիվ կողմերը՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը, իրենց սեփական անվտանգության «սպառնալիքի» պատրվակով փորձել են զինաթափել կամ սահմանափակել իրենց հակառակորդների պաշտպանական կարողությունները, որոնց նրանք անվանում են «ահաբեկիչներ» կամ «վրեժխնդիրներ»: Այս առումով Թուրքիայի դաժանությունը պետականազուրկ քրդերի նկատմամբ հայտնի է: Մյուս կողմից, Ադրբեջանը սպառնում է հայկական պետությանը՝ այն որպես կազմակերպություն դիտարկելով: Անցյալ տարի Ալիևը իր ելույթում բացահայտորեն ուղերձ հղեց աշխարհին, որ կարող է սա պատերազմի պատճառ դարձնել՝ ասելով. «Եթե տեսնենք, որ Հայաստանը զինվում է որոշակի մակարդակից ավել, թող ոչ ոք չնեղանա մեզանից»: Նա նույնիսկ Ֆրանսիայից և Հնդկաստանից ստացված զենքը որակեց որպես «մահացու» և հրամայեց դրանք անհապաղ վերադարձնել: Նա դա արեց՝ ամեն օր պարծենալով իր սեփական բանակի «ճնշող» հզորությամբ, ամեն տարի սպառազինությանը հատկացնելով 4-5 անգամ ավելի շատ, քան Հայաստանինն է, և ավելի մեծացնելով արդեն իսկ իր օգտին գտնվող բացը։ Մյուս կողմից, Փաշինյանը խուսափեց դա քննարկել, ինչպես վարվել էր շատ այլ անարդար պարտադրանքների դեպքում, և Սպիտակ տանը «խաղաղության» պատրանքից հետո արված հայտարարության մեջ փորձեց հանգստացնել մյուս կողմին՝ նշելով, որ Հայաստանի պաշտպանական ծախսերը այժմ ավելի սահմանափակ կլինեն։

Տարիների ընթացքում, մինչ Փաշինյանը ձգտել է ցուցադրել առավելագույն բարի կամք և համագործակցություն՝ խուսափելով իր գործընկերոջ հասցեին նույնիսկ ամենափոքր մեղադրական դիտողությունից, Ալիևը միջազգային խոշոր ֆորումներում անվարանորեն զրպարտել է Հայաստանը ամենակոպիտ լեզվով՝ օգտագործելով «Հայերն իրենց խոսքին տեր չեն» և նման այլ արտահայտություններ, և որպես փամփուշտներ նետելով այնպիսի մակդիրներ, ինչպիսիք են «ֆաշիստը, մարդասպանը, օկուպանտը, ահաբեկիչը»։ Նա նաև բազմիցս հայտարարել է, որ երեսնամյա հակամարտությունը լուծել է «երկաթե բռունցքով» և «վերջ է դրել օկուպացիային», մինչդեռ երկրի ներսում իր բռնապետական ​​ռեժիմը՝ բացառիկ ֆաշիստական էությամբ պարտադրել է իր սեփական հասարակությանը «հաղթանակած գլխավոր հրամանատարի» տեսքով՝ ավելի քան երբևէ բորբոքելով ռասիստական ​​ատելությունը։

Երկու գործընթացներում էլ գերիշխող թուրքական կողմը (Թուրքիան եւ Ադրբեջանը) նախընտրել են ուղիղ բանակցությունները՝ հեշտացնելու համար իրենց սեփական պայմանների ավելի ճնշող կշիռը տկար բանակիցների վրա, ստիպելով նաև նրանց ընդունել այս ճամբան։ Հայաստանի դեպքում, մինչ Ռուսաստանը սկզբում հանդես էր գալիս որպես հրադադարի միջնորդ, որին հաջորդում էին Եվրոպայից և ԱՄՆ-ից մրցակիցները, ոչ մեկը վստահություն չի ներշնչեց։ Սա նաև թուրքերին առանձին հնարավորություն տվեց բանակցություններ վարել մեկուսացված և փակ դռների հետևում։

Քրդերի համար, սակայն, կիրառվեց ավելի վատ բանաձև, թեև մի փոքր այլ՝ Թուրքիայի և Սիրիայի առանձնահատկություններով։ Թուրքիայում վիրտուալ գործընթացը, որը կազմակերպվել էր Իմրալըի լիովին փակ և գաղտնի հանդիպումների միջոցով, վերածվեց պարտադրված հանձնման՝ առանց բանակցությունների, որտեղ պետությունը նույնիսկ չէր ընդունում խնդիրը, և լուծման ու խաղաղության հասկացությունները անգամ կեղծավորաբար չէին կիրառվում։ Բանտարկված առաջնորդին, որի քննարկումները անհայտ էին, տրվեց «գլխավոր բանակցողի» կերպար, կարծես բանակցային թիմ լիներ։ Ինչ վերաբերում է սիրիացի քրդերին, թուրքական պետությունը, նրանց դարձնելով Դամասկոսի վարչակազմի հետ զրուցակից, նաև փորձեց սահմանափակել SDF-ի ջանքերը՝ ԱՄՆ-ից և Իսրայելից աջակցություն ստանալու՝ Օջալանի «հակաիմպերիալիստական» ուղերձների շնորհիվ, և ամերիկյան միջնորդությունը այս պայմաններում ավելի անօգուտ եղավ։

Հարգարժան պատմաբան Այշե Հյուրը, որը սույն գործընթացի վերաբերյալ իր քննադատությունների պատճառով բախվել է Օջալանի կողմնակից ​​շրջանակների զայրույթին, անցյալ տարի ուսումնասիրել էր աշխարհի տարբեր ծայրերից վերցված օրինակներ, որտեղ հակամարտության աղբյուր հանդիսացող ազգային հարցերը լուծվել են խաղաղ ճանապարհով, ցույց էր տվել, որ միջնորդների միջոցով իրականացվող գործընթացները կարող են ավելի դրական արդյունքներ տալ ճնշված կողմի համար և նշել, որ հակառակ դատողությունները հակասում են իրականությանը: Բացի այդ, թուրքական պետության հրաժարումը ուղիղ բանակցելուց խաղաղության համար այն կազմակերպության հետ, որի դեմ պատերազմ է մղում, անվերապահ պահանջը նրա լուծարման և զինաթափման ուղղությամբ եւ հետո տեղի ունենալիքի մասին որևէ երաշխիք չտրամադրելը աննախադեպ իրավիճակ է աշխարհում: Նրանց հպարտորեն պաշտպանած բանը՝ որպես «թուրքական մոդել», այն հասկացողությունն է, որ մի խոսքով շեշտում են. «Փոխզիջման ուղին մեզ մոտ չի աշխատում»: Այն, ինչ նրանք անում են քրդերի դեպքում՝ պետականություն չունեցող ժողովրդի եւ նրա կազմակերպության հանդեպ, նույնն է, ինչ անում են հայերի դեպքում՝ փոքր և անօգնական գտած պետության նկատմամբ. դրանք շատ չեն տարբերվում:

Պատմական փորձը նաև ցույց է տվել, որ հակամարտությունների լուծման դիվանագիտական ​​գործընթացներում ներգրավված մեծ տերությունների դերին, որոնք հայտնի են միայն իրենց շահերը պաշտպանելով, չի կարելի վստահել: Գիտակցելով սա, պետք է նաև նշել, որ միջնորդներից բացարձակ երաշխիքներ ակնկալելը սխալ է: Սակայն իրավիճակի այս բնույթը պահանջում է ոչ թե ցանկացած միջնորդության կատեգորիկ մերժում թույլ կողմի տեսանկյունից, այլ միայն զգուշավոր մոտեցում: Եթե տվյալ դեպքում Թուրքիան և Ադրբեջանը բացարձակապես չեն ուզում միջնորդներ և ասում են. «Մեզ միայն Հայաստանն է պետք», ապա նպատակը պարզ է: Այս իրավիճակում հայ ղեկավարների կողմից ուղիղ բանակցությունների պաշտպանությունը, կարծես դա իրենց սեփական ազատ ընտրությունը լինի, և նրանց պնդումը, որ «ամենամեծ երաշխիքը երկու կողմերի միջև փոխադարձ օգուտի վրա հիմնված համաձայնությունն է», լիովին չի համապատասխանում իրականությանը: Քանի որ համաձայնության բոլոր կետերը հիմնված են միակողմանիորեն պարտադրված անողոք պայմանների վրա, և նույնիսկ եթե որոշներին դիմադրում են, ի վերջո բոլորը զիջում են: Իրականում, այս տեսակի համաձայնության գալը թշնամու ողորմածության մեջ ապաստան փնտրելու դեպք է:

Ինչպես Օջալանը և նրա հետևորդները դեմքով շրջվեցին դեպի Անկարան, Փաշինյանը և նրա թիմը նույնպես ընդունում են Անկարայի և Բաքվի նկատմամբ կողմնորոշված ​​վերաբերմունք՝ առաջնահերթություն տալով նրանց գոհունակությանը և գրեթե կամավոր փորձելով անել այն, ինչ նրանք ցանկանում են: Այս վերաբերմունքը հաճախ բացատրվում է հակամարտությունը լուծելու և խաղաղության հասնելու համար «կառուցողական» լինելու անհրաժեշտությամբ: Կառուցողական լինելը, անկասկած, կարևոր է և հարաբերությունների բարելավման անփոխարինելի բաղադրիչ։ Սակայն, այն հարաբերություններում, երբ կողմերից մեկը անընդհատ խոսում է սպառնալից տոնով, նսեմացնում, հրամայում և միակողմանիորեն թելադրում է համաձայնագրի պայմանները, չկա ո՛չ փոխադարձ զիջում, ո՛չ էլ փոխադարձ կառուցողականություն։ Նույն իրավիճակը նկատվում է Թուրքիայում DEM ​​կուսակցության անդամների մանրախնդրության մեջ «կառուցողականորեն գործելու» հարցում, ովքեր դեռևս հույսեր են փայփայում գործընթացի առնչությամբ։ Եվ այս բնորոշ նմանությունը չի ծառայում այն ​​բանին, որ կառուցողականները արժանանան տեսնել կառուցողական մոտեցում որևէ օրինակում։ Միայն անզորի կողմից ցուցաբերված հասկացողությունը, նույնիսկ եթե այն չափազանց բարյացակամ է մյուս կողմի խիղճը գրգռելու համար, նրանց աչքերում դեռևս նույնն է. «Տեսեք, թե ինչպես խելքի եկան երկաթե բռունցքը զգալուց հետո»։

ԼՔՎԱԾ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ, ԿՆՔՎԱԾ ՆՎԱՃՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՆՈՐ ԹԻՐԱԽՆԵՐ

Փաշինյանը պարտությունից հետո ստիպված էր որոշակի զիջումների գնալ, բայց և այնպես եթե նա ցուցաբերեր արժանապատիվ դիրքորոշում և գծեր իր կարմիր գծերը սպառնալից և նվաստացուցիչ վերաբերմունքի առջև, նա կարող էր կանխել Արցախի լիակատար անկումը, և Հայաստանն այսօր կարող էր ավելի լավ դիրքում լինել իր անվտանգության առումով: Օրինակ՝ 2020 թ․ պարտությունից հետո կենսականորեն կարևոր էր պահանջել խնդրի անհապաղ քաղաքական լուծում, որպեսզի հայ ժողովուրդը կարողանար շարունակել ապրել Արցախի մնացած մասում: Քանզի պարզ էր, որ երբ ռուսական խաղաղապահ ուժերի հնգամյա ժամկետը լրանա, Ադրբեջանը չի ցանկանա երկարաձգել այդ գործընթացը և կուզի բռնի վերահսկողություն հաստատել ամբողջ Արցախում, երբ ռուսական ուժերը դուրս գան: Անգամ եթե Արցախը տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումից բացառելու հնարավորություն չկար, անհրաժեշտ էր պնդել առնվազն Ադրբեջանի կազմում Արցախին ինքնավար կարգավիճակ շնորհելու վրա, ինչպես դա արվել էր անցյալում՝ ընդգծելով նրա ինքնորոշման իրավունքը: Փաշինյանը հեշտությամբ հետ քաշվեց այս հարցում: Նմանապես, 2023 թ․ ամռանը, երբ Ադրբեջանի կառավարությունը պատրաստվում էր վերջնական մահացու հարված հասցնել Արցախին և բացահայտ հայտարարեց դրա մասին իր սեփական լրատվամիջոցներով, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը, ելույթ ունենալով ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում, այս համարձակ սպառնալիքի դեմ ահազանգելու և անհապաղ կանխարգելիչ միջոցներ պահանջելու փոխարեն, ասաց. «Ես այսօր այստեղ եմ՝ մարդասիրական հարցերը լուծելու համար», և իր 17 րոպեանոց ելույթում նա սահմանափակվեց միայն շրջափակման հետևանքով ստեղծված մարդասիրական ճգնաժամով։ Նմանատիպ վարքագիծ տեսանք նաև քուրդ քաղաքական գործիչների մոտ, ովքեր Քոբանիի շրջափակման պայմաններում միայն մարդասիրական օգնություն էին պահանջում։

Այս անվստահ վերաբերմունքը, որը չգիտեր, թե երբ տագնապ հնչեցնել, էթնիկ զտումների ավարտից հետո վերածվեց այնպիսի մի պաշտոնական դիրքորոշման՝ ընդ որում ամեն ինչ սկսեց ընդունելի դառնալ, և Փաշինյանի գլխավորած կառավարությունը լիովին հրաժարվեց Արցախահայության խախտված իրավունքների պաշտպանությունից։ Դա ծառայում է հակառակ կողմին ինքն իրեն աշխարհին «ճիշտ» ներկայացնելուն և պարտադրանքի միջոցով ստացված արդյունքը կնքելուն։

Նույնիսկ եթե նման նահանջի տրամաբանությունը բացատրվում է Հայաստանի պաշտպանության նկատմամբ զգայունությամբ, պարզ է, որ այն այդ նպատակին չի ծառայում։ Արցախի փաստացի կորուստը Հայաստանը դարձրեց պանթյուրքիստական ​​դաշինքի ավելի բաց թիրախ։ Ագրեսիվ եղբայրների հետագա քաղաքականությունը նպատակ ուներ անհնար դարձնել իրենց կողմից իրականացված փաստացի անեքսիայի չեղարկումը ապագայում և այդ հիմքի վրա նոր հարձակողական հայեցակարգեր կառուցելը։ Մինչդեռ Հայաստանի ղեկավարությունը ընդունում էր այս քաղաքականության առաջին կողմը, այն տատանվում էր բացահայտորեն անդրադառնալ երկրորդին՝ անտեսելով նոր սպառնալիքները՝ լարվածության սրումից խուսափելու համար, և միաժամանակ փորձելով նվազեցնել անվտանգության ռիսկերը՝ հիմնվելով «միմյանց տարածքային ամբողջականության նկատմամբ փոխադարձ հարգանքի» վրա։ Սակայն այս ըմբռնումը երբեք փոխադարձ արդյունք չտվեց։ Ավելին, այն դարձավ ծաղրի առարկա ադրբեջանական լրատվամիջոցներում։ Նրանք ասացին. «Փաշինյանն ասում է, որ ճանաչում է մեր տարածքային ամբողջականությունը որպես 86,600 քառակուսի կիլոմետր, ներառյալ Ղարաբաղը, բայց մեր նախագահը խելացի է, նա չի նշում Հայաստանի տարածքի համար որևէ թիվ»։

Ադրբեջանը նոր հատուկ պայմաններ սահմանեց՝ ապահովելու համար, որ հայերը չունենան որևէ իրավական հիմք Արցախի վերաբերյալ։ Փաշինյանը դրանք ընդունեց առանց խնդրի։ Դրանցից առաջինը Հայաստանի կառավարության կողմից 2023 թ․ հարձակման ժամանակ գերի վերցված վերջին նախագահի կողմից ստորագրված Արցախի Հանրապետությունը լուծարող փաստաթղթի պաշտոնական ճանաչումն էր և Ադրբեջանի այն պնդման հաստատումը, որ Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) հարցը ավարտված է։ ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության 2025 թ․ ապրիլի 5-ի պաշտոնական հայտարարության մեջ նշվում է, որ «Լեռնային Ղարաբաղի հայերի բռնի տեղահանումից և Լեռնային Ղարաբաղի լուծարման մասին հրահանգի հայտարարությունից հետո հարցը հանվել է ՀՀ-ի և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև միջպետական ​​հարաբերությունների կարգավորման օրակարգից»։ Մարդու իրավունքների ակնհայտ խախտման միաժամանակյա դրսևորումը և այն ընդունումը, որ հարցը փակված է, ինչը ենթադրում է, որ «այլ բան չի կարելի անել», հետաքրքիր հակասություն է։ Բայց դա պարտադրվեց, և դա տեղի ունեցավ։ Չնայած Արցախի Հանրապետության ներկայացուցիչները դեմ էին զենքի ուժով իրականացվող այս բոլոր լուծարման և անաշխատունակության գործողություններին, սա է ներկայիս իրավիճակը։

ԱՀ հարցի օրակարգից այս կերպ հանումը, պատերազմից առաջ դրա լուծման համար 30 տարի տևած բանակցություններից հետո, Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև դիվանագիտությունը վերածել է խաղաղության բանակցությունների՝ առանց դրա։ ԱՀ հայ համայնքը, որը սկզբում Մինսկի խմբի բանակցությունների հիմնական խաղացողն էր, հետագայում բացառվեց և ներկայացված էր Հայաստանի կողմից, այժմ այլևս բանակցությունների առարկա չէ։ Սա եւս մեկ երանգ է հաղորդում միջազգային այն պատրանքին, որ Ադրբեջանը պատմականորեն Հայաստանը ներկայացրել է որպես «օկուպանտ», իսկ իրեն՝ որպես «ազատագրող»։

Սակայն նույնիսկ դա Ալիևի համար բավարար չէր։ Չնայած Փաշինյանն ընդունել էր դա, նա մտածում էր, թե ինչ կլինի, եթե վաղը տեղի ունենա կառավարության փոփոխություն, և մեկ այլ վարչակազմ կրկին բարձրացնի Արցախի իրավունքների հարցը, ուստի նա դիմեց լրացուցիչ միջոցների։ Այդ նպատակով նա սկսեց պնդել Մինսկի խմբի՝ միջազգային հարթակի լուծարման վրա, որտեղ անցյալում քննարկվել էր այդ հարցը։ Դա դիվանագիտական ​​միջնորդական մեխանիզմ էր, որն ստեղծվել էր հատուկ այս խնդրի համար։ Նույնիսկ եթե այն դարձել էր անգործունակ, թղթի վրա դրա շարունակական գոյությունը կարող էր նշանակել, որ խնդիրը կշարունակվի։ Այն վերացնելու համար նա նաև ստիպեց Հայաստանին դիմել այդ կառույցի լուծարման համար, և նա համոզեց Փաշինյանին ընդունել դա Սպիտակ տանը Թրամփի ներկայությամբ կայացած հանդիպման ժամանակ։ Կարճ ժամանակ անց Մինսկի խումբն ինքնալուծարվեց։

Ալիևի կողմից Հայաստանին պարտադրված սահմանադրական փոփոխությունը նույնպես նպատակ ուներ պաշտոնապես վերացնել Լեռնային Ղարաբաղին վերաբերող ամեն ինչ։ Ես բաց կթողնեմ այդ թեման, քանի որ այն լուսաբանել եմ առանձին հոդվածում։ Բայց ինչպես այնտեղ նշել էի, Փաշինյանը եթե կարողանա ապահովել անհրաժեշտ մեծամասնությունը ընտրություններում և մշակել նոր Սահմանադրություն, մտադիր է Անկախության հռչակագրից հրաժարվել և անցում կատարել նոր կառուցվածքով Չորրորդ Հանրապետության, որը հաճելի կլինի իր թուրք գործընկերների համար։ Այս վերափոխումը զուգահեռ է Օջալանի կողմից՝ Թուրքիայում Ժողովուրդների հավասարության եւ ժողովրդավարության (DEM) ​​կուսակցությունը լուծարելու և Դեմոկրատական  հանրապետության կուսակցություն ստեղծելու ծրագրին։ Մի դեպքում պետության քաղաքական կառուցվածքը, իսկ մյուս դեպքում՝ կազմակերպության քաղաքական կառուցվածքը վերաձևավորվում են՝ համատեղելի դարձնելու համար նրանք իրենց նոր գաղափարախոսության (մեկն այսպես կոչված «Իրական Հայաստան»ի, իսկ մյուսը «Դեմոկրատական Հանրապետության») հետ։

Վերջապես, ես ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել Ալիևի ամենաերեսպաշտ, նենգ և վտանգավոր քաղաքականության վրա այս «խաղաղության» գործընթացում՝ «Արևմտյան Ադրբեջանի» դիսկուրսի վրա։ Չնայած դրա ակունքները այդքան էլ նոր չեն, դրա համարձակ պնդումը տեղի է ունեցել Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո։ Դրա նպատակն է Հայաստանի մեծ մասը կամ նույնիսկ ամբողջը պնդել որպես իրենցը, ցանկացած միջոցով բռնի կերպով տեղափոխել բնակչությունը, վախ ստեղծելով վտարել հայերին, փոխել ժողովրդագրական կառուցվածքը, ստեղծել ռազմական միջամտության հնարավորություններ և բռնի կերպով գրավել որոշակի տարածքներ։ Քանի որ Փաշինյանը անտեսում էր դա և անպատասխան թողնում, Ալիևը համարձակորեն բարձրաձայնում էր իր «նախնիների հողերի» հռետորաբանությունը միջազգային հարթակներում և ամեն հնարավորության դեպքում հայտարարում, որ նրանք կպնդեն «300,000 արեւմտյան ադրբեջանցիների վերադարձի վրա»։ Այս նպատակով նրանք ունեն պետության կողմից աջակցվող կազմակերպություն՝ «Գարբը Ազերբայջան Իջմասը» (Արևմտյան Ադրբեջանի Համայնք) անունով։ Նրանք գործում են առանց որևէ տատանման և տարածում են այն միտքը, որ «Մենք կգանք քաղաքացիական մեքենաներով, այլ ոչ թե տանկերով»։

Ալիևը, որը սահմանադրական փոփոխություններ է պարտադրում Հայաստանին՝ ասելով «Դուք աչք ունեք իմ հողերի վրա», իր հռետորաբանությամբ և գործողություններով՝ «Գարբի Ազերբայջան»-ի անունից, ոչ միայն աչք է դնում, այլև ցուցադրում է իր ճանկերն ու սուր ատամները՝ տենչ ունենալով հայկական տարածքի նկատմամբ։ Սակայն, մինչդեռ հայկական վարչակազմը լիովին հրաժարվել է Արցախի իրավունքները պաշտպանելուց՝ ասելով «տարածքային ամբողջականության փոխադարձ հարգանք», այն նաև տատանվում է մյուս կողմի այս անամոթությունը խնդիր դարձնել։ Այս անհամապատասխանությունն ու սպառնալից վարքագիծը որպես հարց չի բարձրացնում որևէ միջազգային հարթակում։ Սա ամենամեծ խնդիրն է, որը պետք է բացահայտվի և դատապարտվի վառ ապացույցներով։ Հետևաբար, սա թողնում եմ առանձին հոդվածի համար։

Եվ, իհարկե, այս հարկադրանքի առաջին թիրախը Սյունիքի մարզն է։ Հայկական տարածքի այս նեղ և երկար լեռնային հատվածը, որը տարածվում է դեպի հարավ, թե՛ ադրբեջանական, թե՛ թուրք ֆաշիստների կողմից համարվում է «թյուրքական աշխարհի միջև մտցված սեպ» կամ «մխրճված դաշույն»։ Այս տարածաշրջանը նաև շատ զգայուն է իրենց հետապնդած «Զանգեզուրի միջանցք» ծռագրի պատճառով, որը  պահանջում են Իրանի սահմանի Մեղրիի գծով անցնելու համար։ Այժմ Իրանի դեմ պատերազմը առանձին մտահոգություն է առաջացնում այս տարածաշրջանի համար։ Դրան պետք է անդրադառնալ որպես մեկ այլ թեմա։

Ինչպես Ադրբեջանը թիրախավորում է Սյունիքը և ամբողջ Հայաստանը՝ Արցախից այն կողմ, այնպես էլ Թուրքիան թիրախավորում է Բաշուրը և Ռոժհըլաթը, այսինքն՝ ամբողջ արտաքին Քրդստանը՝ Ռոժավայից այն կողմ։ Մի դեպքում քրդական ազգի համար, որը պետություն չունի, նախատեսվում է հավերժ ապրել առանց պետության, մյուս դեպքում՝ հայ ազգի համար, որն ունի փոքր պետություն, նախատեսվում է ավելի փոքրանալ, կորցնել իր ինքնիշխանությունը և կրկին ապրել պետականազուրկ ապագայով։

Մենք կարող ենք ավելացնել այլ նմանություններ երկու գործընթացների գործնական դրսևորումներին։ Սակայն դրանք, վերջին հաշվով, կապված են երկու գործընթացների ոգու հետ։ Որոշիչը ուժեղ կողմի անփոփոխ մտածելակերպն է և այն մտավոր փոխակերպումները, որոնք թույլ կողմը կրում է կախված իր հոգեբանական վիճակից։ Նայելով այս ոլորտին, անհնար է չտեսնել ավելի ցայտուն նմանություններ երկու գործընթացների թույլ կողմերի մեջ և չզարմանալ ու չասել. «Հնարավո՞ր է այսքան բան լինի»։

Սրանք նաև այն հոգևոր և մտավոր ասպեկտներն են, որոնց մասին ես կփորձեմ մանրամասն խոսել հաջորդ հոդվածում։

*Սույն հոդվածը թուրքերեն բնագրից թարգմանություն է։ Հեղինակը՝ Հովսեփ Հայրենին, այն գրել է առաջին հերթին թուրք ընթերցողների շրջանակում զգայնություն առաջացնելու համար։ Սակայն քանի որ հայերեն ընթերցողների ճնող մեծամասնությունն էլ ծանոթ չէ քրդերին վերաբերող զուգահեռ գործընթացին, օգտակար տեսնելով այս համատեղ հայացքը նաև հայության համար՝ ներկայացնում ենք Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնի կատարած հայերեն թարգմանությունը։  

Հովսեփ Հայրենի

04.04.2026