Երբ դատարանը չգիտի, թե ինչպես են քվեարկել քաղաքացիները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ընտրական իրավունքի էությունը միայն քվեարկելու իրավունքը չէ։ Այն ներառում է նաև ընտրողի կամարտահայտության ճշգրիտ հաշվառման, յուրաքանչյուր ձայնի հավասար արժեքի, արդյունավետ պաշտպանության և իրավական վերականգնման իրավունքը։ Եթե այդ բաղադրիչներից թեկուզ մեկը բացակայում է, վտանգվում է ոչ միայն առանձին քաղաքական ուժի շահը, այլև ամբողջ ընտրական գործընթացի նկատմամբ հանրային վստահությունը։

Հենց այս տեսանկյունից է անհրաժեշտ գնահատել հունիսի 7-ի ընտրությունների հետ կապված Սահմանադրական դատարանի որոշումը։ Խոսքը տվյալ գործով որևէ քաղաքական ուժի հաղթանակի կամ պարտության մասին չէ։ Հարցն անհամեմատ ավելի խորն է. կարո՞ղ է արդյոք սահմանադրական արդարադատության բարձրագույն մարմինը միաժամանակ արձանագրել, որ որոշ ընտրատեղամասերում ընտրողների իրական կամարտահայտությունը հնարավոր չէ պարզել, սակայն միևնույն ժամանակ եզրակացնել, որ այդ անհայտ կամարտահայտությունը չէր կարող ազդել Ազգային ժողովի ընտրությունների վերջնական արդյունքների վրա։

Գործի փաստական հիմքերը հայտնի են։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը երկու ընտրատեղամասում անվավեր է ճանաչել քվեարկության արդյունքները՝ արձանագրելով այնպիսի խախտումներ, որոնց պայմաններում հնարավոր չէ հավաստիորեն պարզել ընտրողների իրական կամարտահայտությունը։ Այդ որոշումների իրավաչափությունը հետագայում չի վերացվել, և Սահմանադրական դատարանը ևս դրանք ընդունել է որպես իրավական ելակետ։

Միաժամանակ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը պնդել է, որ հենց այդ երկու ընտրատեղամասերում արդյունքների անվավեր ճանաչման հետևանքով կորցրել է այն նվազագույն թվով ձայները, որոնք անհրաժեշտ էին օրենքով սահմանված չորս տոկոս անցողիկ շեմը հաղթահարելու և Ազգային ժողովում ներկայացված լինելու համար։ Դիմողի դիրքորոշումն այն էր, որ եթե այդ տեղամասերում կազմակերպվեր վերաքվեարկություն կամ կիրառվեր իրավունքի վերականգնման այլ արդյունավետ միջոց, ընտրությունների վերջնական պատկերը կարող էր փոխվել։

Սահմանադրական դատարանը, սակայն, ընտրեց այլ մոտեցում։ Դատարանը տարանջատեց երկու հարց՝ առաջինը՝ տվյալ ընտրատեղամասերում քվեարկության արդյունքների անվավեր ճանաչման իրավաչափությունը, և երկրորդը՝ այդ հանգամանքի ազդեցությունը Ազգային ժողովի ընտրությունների վերջնական արդյունքների վրա։ Ըստ դատարանի՝ առաջին հարցի դրական պատասխանը ինքնին չի նշանակում, որ երկրորդ հարցի պատասխանը նույնպես պետք է լինի դրական։ Դատարանը փաստացի եզրակացրեց, որ հնարավոր չէ բավարար աստիճանի որոշակիությամբ ասել, թե վերաքվեարկության անցկացման կամ տվյալ ընտրատեղամասերի արդյունքների պահպանման դեպքում քաղաքական ուժերի միջև ձայների բաշխումն ինչպիսին կլիներ։ Հետևաբար, հնարավոր չէ հաստատել, որ այդ հանգամանքը կփոխեր ընտրությունների վերջնական արդյունքները։

Առաջին հայացքից այս տրամաբանությունը կարող է թվալ իրավաբանորեն ընդունելի։ Սակայն հենց այստեղ է ծագում վճռի ամենակարևոր սահմանադրաիրավական խնդիրը։ Եթե դատարանն ինքն ընդունում է, որ ընտրողների իրական կամարտահայտությունը հնարավոր չէ պարզել, ապա ինչպե՞ս է հնարավոր նույն որոշմամբ միաժամանակ հաստատապես եզրակացնել, որ այդ անհայտ կամարտահայտությունը չէր կարող ազդել մանդատների բաշխման վրա։ Իրավական տրամաբանության տեսանկյունից այստեղ առաջանում է ներքին հակասություն. անհայտ փաստից չի կարող բխել որոշակի իրավական եզրակացություն, եթե այդ եզրակացությունը հիմնված չէ լրացուցիչ, համոզիչ և ստուգելի փաստական հիմքերի վրա։

Եթե պետությունը պաշտոնապես արձանագրում է, որ ընտրողների իրական կամարտահայտությունը հնարավոր չէ պարզել, ապա առաջանում է ոչ թե ընտրությունների արդյունքների անփոփոխելիության, այլ ընտրական իրավունքի արդյունավետ պաշտպանության խնդիր։ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է, և պետական իշխանության լեգիտիմությունը ձևավորվում է բացառապես ազատ և իրական ընտրությունների միջոցով։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր ձայն ունի ոչ միայն թվաբանական, այլև սահմանադրական արժեք։ Քաղաքացու ձայնը պետական իշխանության ձևավորման բաղադրիչն է, և պետությունն ունի դրական պարտականություն՝ ապահովելու, որ այդ ձայնը չկորցնի իր իրավական նշանակությունը։

Սահմանադրական դատարանի որոշման ամենախոցելի հատվածը, իմ գնահատմամբ, այն է, որ դատարանը փաստացի ընտրական անորոշության բեռը դրել է դիմողի վրա։ Դատարանը նշել է, որ հնարավոր չէ հաստատել, թե անվավեր ճանաչված ընտրատեղամասերում ձայների բաշխումն ինչպիսին կլիներ, և, հետևաբար, հնարավոր չէ եզրակացնել, որ ընտրությունների վերջնական արդյունքները կփոխվեին։ Սակայն այստեղ առաջանում է հիմնարար իրավական հարց. ինչպե՞ս կարող էր դիմողն ապացուցել այն փաստը, որի ապացուցման հնարավորությունը վերացվել էր հենց պետական մարմինների գործողությունների հետևանքով։ Եթե պաշտոնապես արձանագրվել է, որ տվյալ ընտրատեղամասերում իրական արդյունքը հնարավոր չէ վերականգնել, ապա որևէ քաղաքական ուժ, թեկնածու կամ ընտրող այլևս օբյեկտիվ հնարավորություն չունի ապացուցելու, թե իրականում ինչ արդյունք կարձանագրվեր։ Այդպիսի իրավիճակում ապացուցման բեռը ամբողջությամբ դիմողի վրա դնելը դժվար է համատեղել արդար դատաքննության և արդյունավետ դատական պաշտպանության սկզբունքների հետ։

Այս մոտեցումը կարևոր է նաև միջազգային իրավունքի տեսանկյունից։ Եվրոպական կոնվենցիան պարտավորեցնում է պետություններին ապահովել այնպիսի ընտրություններ, որոնք երաշխավորում են ժողովրդի ազատ կամարտահայտությունը օրենսդիր մարմնի ընտրության ժամանակ։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը բազմիցս ընդգծել է, որ պետությունները պարտավոր են ոչ միայն կազմակերպել ընտրություններ, այլև ապահովել ընտրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը։ Թեև պետություններն ունեն որոշակի հայեցողություն ընտրական համակարգի կառուցման հարցում, այդ հայեցողությունը չի կարող հանգեցնել նրան, որ ընտրողի ձայնի իրական ազդեցությունը դառնա անպաշտպան կամ զրկվի արդյունավետ վերականգնման հնարավորությունից։

Նույն գաղափարն է արտահայտված նաև Վենետիկի հանձնաժողովի դիրքորոշումներում։ Այն պահանջում է, որ ընտրական խախտումների դեպքում առկա լինեն արդյունավետ իրավական պաշտպանության միջոցներ, իսկ այն դեպքերում, երբ խախտումը կարող էր ազդել ընտրությունների արդյունքների վրա, համապատասխան մարմինները պարտավոր են կիրառել այնպիսի միջոցներ, որոնք կվերականգնեն ընտրական գործընթացի նկատմամբ վստահությունը։ Նույն մոտեցումն արտահայտված է նաև միջազգային այլ ընտրական չափանիշներում, որոնց համաձայն՝ արդյունավետ բողոքարկման մեխանիզմը ժողովրդավարական ընտրությունների անբաժանելի տարրն է։

Միջազգային չափանիշները չեն պարտադրում յուրաքանչյուր խախտման դեպքում անպայման անվավեր ճանաչել ամբողջ ընտրությունները։ Սակայն դրանք պահանջում են մեկ այլ, շատ կարևոր պայման. երբ առկա է հիմնավոր հավանականություն, որ խախտումը կարող էր ազդել մանդատների բաշխման վրա, դատարանը պետք է ներկայացնի հատկապես խիստ, համոզիչ և ստուգելի հիմնավորում այն մասին, թե ինչու է այդ ազդեցությունը բացակայում։ Այս գործով նման հիմնավորման անհրաժեշտությունն առավել մեծ էր, քանի որ խոսքը վերաբերում էր ոչ թե հազարավոր կամ տասնյակ հազարավոր ձայների տարբերությանը, այլ համեմատաբար փոքր թվային տարբերությանը, որը, ըստ դիմողի, կարող էր վճռորոշ լինել անցողիկ շեմի հաղթահարման համար։

Այստեղ առանձնահատուկ նշանակություն ունի համաչափության սկզբունքը։ Սահմանադրական իրավունքում ցանկացած սահմանափակում պետք է լինի անհրաժեշտ, նպատակահարմար և համաչափ։ Եթե ընտրողների կամարտահայտությունը երկու ընտրատեղամասում ամբողջությամբ դուրս է մնում ընտրությունների վերջնական արդյունքների հաշվարկից, ապա դա ընտրական իրավունքի նկատմամբ առավել խիստ միջամտություններից մեկն է։ Այդպիսի միջամտությունը կարող է արդարացված լինել միայն այն դեպքում, երբ պետությունը ցույց է տալիս, որ այլ՝ ավելի մեղմ և ընտրական իրավունքը առավել արդյունավետ պաշտպանող միջոց գոյություն չի ունեցել կամ իրավաբանորեն հնարավոր չի եղել կիրառել։ Որքան մեծ է միջամտությունը ընտրողների իրավունքներին, այնքան բարձր պետք է լինի դատարանի հիմնավորման որակը։

Հենց այս տեսանկյունից է, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումը շարունակում է առաջացնել լուրջ սահմանադրաիրավական հարցեր։ Խնդիրը միայն այն չէ, թե տվյալ քաղաքական ուժը պետք է ստանա՞ր, թե՞ չպետք է ստանար մանդատ։ Խնդիրը շատ ավելի խորն է. եթե սահմանադրական արդարադատությունը համաձայնում է, որ ընտրողների իրական կամքը անհայտ է, ապա արդյո՞ք այն կարող է այդ անհայտ կամքի ազդեցության վերաբերյալ կատարել վերջնական և կատեգորիկ եզրակացություն՝ առանց լրացուցիչ սահմանադրական հիմնավորման։ Իմ համոզմամբ, հենց այս հարցի պատասխանից է կախված ոչ միայն տվյալ գործի գնահատականը, այլև Հայաստանի Հանրապետության ընտրական իրավունքի հետագա զարգացումը։

Ժողովրդավարական պետությունում դատարանի առաքելությունը չի սահմանափակվում միայն ընտրական վեճի լուծմամբ։ Սահմանադրական դատարանը, ի վերջո, պաշտպանում է ոչ միայն օրենքի տառը, այլև Սահմանադրության ոգին՝ ապահովելով, որ ժողովրդի կամքը լինի պետական իշխանության ձևավորման իրական և անվիճելի հիմքը։ Այդ պատճառով ընտրական գործերով յուրաքանչյուր որոշում դառնում է ոչ միայն կոնկրետ վեճի լուծում, այլև սահմանադրական նախադեպ, որը ձևավորում է հանրության վստահությունը պետության նկատմամբ։ Եթե դատարանի հիմնավորումները ստեղծում են այնպիսի տպավորություն, որ ընտրողի անհայտ մնացած կամքը կարող է իրավաբանորեն անտեսվել, ապա վտանգվում է ոչ միայն տվյալ ընտրության արդյունքների ընկալումը, այլև քաղաքացիների վստահությունը, որ իրենց ձայնը ցանկացած իրավիճակում կստանա արդյունավետ սահմանադրական պաշտպանություն։

Սահմանադրական դատարանի որոշումը հենց այդպիսի հիմնարար հարց է բարձրացնում։ Դատարանը մի կողմից արձանագրում է, որ երկու ընտրատեղամասերում իրական արդյունքը հնարավոր չէ պարզել, իսկ մյուս կողմից եզրակացնում է, որ այդ անհայտ արդյունքը չէր կարող ազդել Ազգային ժողովի ընտրությունների վերջնական պատկերի վրա։ Իմ գնահատմամբ, այս երկու եզրահանգումների միջև առկա է այնպիսի տրամաբանական և իրավական հակասություն ու լարվածություն, որը պահանջում էր առավել խորքային սահմանադրական հիմնավորում։ Եթե փաստը ճանաչվում է անհայտ, ապա դրա ազդեցության վերաբերյալ կատեգորիկ իրավական եզրակացությունը պետք է հիմնված լինի բացառիկ ուժեղ փաստարկների վրա։ Հակառակ դեպքում առաջանում է իրավական որոշակիության խնդիր, քանի որ դատարանի վերջնական հետևությունը այլևս ամբողջությամբ չի բխում իր իսկ ընդունած փաստական ելակետերից։

Սա առավել ակնհայտ է դառնում, երբ հաշվի ենք առնում ընտրական իրավունքի առանձնահատկությունը։ Սովորական վարչական կամ քաղաքացիական վեճերում դատարանը հաճախ լուծում է մասնավոր շահերի բախումը։ Ընտրական վեճերում, սակայն, դատարանը գործ ունի ժողովրդի ինքնիշխանության իրացման հետ։ Յուրաքանչյուր կորցրած կամ չհաշվարկված ձայն վերաբերում է ոչ միայն տվյալ ընտրողին կամ տվյալ կուսակցությանը, այլև պետական իշխանության լեգիտիմության հիմքերին։ Այդ պատճառով ընտրական գործերով կիրառվող իրավական չափանիշները պետք է լինեն առավել խիստ, իսկ դատարանի պատճառաբանությունը՝ առավել համոզիչ, քան սովորական դատական վեճերում։

Հենց այս պատճառով, իմ կարծիքով, անհրաժեշտ է ձևակերպել հետևյալ սահմանադրաիրավական սկզբունքը. եթե պետությունն ընդունում է, որ ընտրողների իրական կամարտահայտությունը հնարավոր չէ պարզել, ապա այդ անորոշության բացասական հետևանքները չեն կարող ամբողջությամբ դրվել այն քաղաքական ուժի կամ ընտրողների վրա, որոնց իրավունքներն արդեն իսկ սահմանափակվել են այդ անորոշության հետևանքով։ Ժողովրդավարական և իրավական պետության պայմաններում ընտրական անորոշության ռիսկը պետք է կրի պետությունը, քանի որ հենց պետությունն է պատասխանատու ընտրական գործընթացի կազմակերպման և ընտրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանության համար։Այդ սկզբունքը համապատասխանում է ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության ժողովրդավարական հիմքերին, այլև Եվրոպական կոնվենցիայի, ինչպես նաև Եվրոպայի խորհրդի և միջազգային ընտրական չափանիշների ընդհանուր տրամաբանությանը, ըստ որի՝ ցանկացած ընտրական վեճ պետք է լուծվի այնպես, որ առավելագույնս պահպանվի ընտրողի ազատ կամարտահայտության արժեքը։

Այս գործը, հետևաբար, պետք է դիտարկել ոչ միայն «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության կամ մեկ ընտրական գործընթացի համատեքստում։ Այն վերաբերում է յուրաքանչյուր քաղաքացու, որովհետև յուրաքանչյուր ընտրող պետք է վստահ լինի, որ եթե վաղը իր ձայնը կորչի, սխալ հաշվարկվի կամ արձանագրվեն այնպիսի խախտումներ, որոնց հետևանքով իրական արդյունքը հնարավոր չլինի պարզել, պետությունը չի սահմանափակվի միայն այդ փաստի արձանագրմամբ, այլ կձգտի գտնել այնպիսի իրավական լուծում, որը հնարավորինս կվերականգնի սահմանադրորեն պաշտպանված ընտրական իրավունքը։ Հենց այդպիսի մոտեցումն է ամրապնդում ժողովրդավարությունը և բարձրացնում դատարանի նկատմամբ հանրային վստահությունը։

Սահմանադրական արդարադատության ուժը չափվում է ոչ միայն այն հանգամանքով, թե որքան ճշգրիտ է դատարանը կիրառում օրենքը, այլև նրանով, թե որքան հետևողականորեն է նա պաշտպանում Սահմանադրության հիմքում ընկած արժեքները։ Այդ արժեքների շարքում ժողովրդի ազատ կամարտահայտությունն ունի բացառիկ նշանակություն։ Երբ դատարանը հայտարարում է, որ չգիտի, թե ինչպես են քվեարկել քաղաքացիները, նրա սահմանադրական պարտականությունն է այդ անորոշության պայմաններում ապահովել ընտրական իրավունքի առավել արդյունավետ պաշտպանությունը։Միայն այդ դեպքում կարելի է վստահորեն ասել, որ Սահմանադրությունը շարունակում է լինել ոչ միայն իրավական փաստաթուղթ, այլև ժողովրդի ինքնիշխան կամքի իրական երաշխավորը։