Իրականում ի՞նչ է պարտավորեցնում ԹՐԻՓՓ-ը

Դոկտոր Գևորգ Հակոբջյան, իրավաբան

Թարգմանված է անգլերենից

ԹՐԻՓՓ շրջանակային համաձայնագիրը 7 էջ է։ Այն ստորագրվել է Հայաստանում ընտրություններից ընդամենը մի քանի օր առաջ։ Երկու փաստերն էլ արդարացնում են դրա մանրակրկիտ ընթերցումը։ Ի՞նչ է իրականում ստանում Հայաստանը ԹՐԻՓՓ շրջանակային համաձայնագրի շրջանակում, որը իրավաբանորեն երաշխավորված է, ենթակա է հարկադիր կատարման և կախված չէ իր վերահսկողությունից դուրս ապագա քաղաքական զարգացումներից։ Այդ հարցը արժանի է հստակ պատասխանի։

Սկսենք կառուցվածքից։ Հոդված 3(2)-ի համաձայն՝ ԹՐԻՓՓ Զարգացման Ընկերությունը (TDC) 74 տոկոսով վերահսկվելու է TDC US-ի կողմից՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման ֆինանսական կորպորացիայի (DFC) Դելավերում գրանցված դուստր ձեռնարկության կողմից։ Հայաստանին պատկանում է 26 տոկոսը։ Հայաստանը ներդնում է ինքնիշխան տարածք, տարանցիկ միջանցքներ, հողերի ձեռքբերման պարտավորություններ՝ սեփական ֆինանսական միջոցների հաշվին, կարգավորող աջակցություն և քաղաքական ռիսկերի կրում։

Ի՞նչ է դրա դիմաց երաշխավորում ամերիկյան կողմը։ Հոդված 5(6)-ը հստակ պատասխանում է. «Միացյալ Նահանգները «մտադրություն ունի տրամադրել և/կամ աջակցել ԹՐԻՓՓ նախագծերի ֆինանսավորման ապահովմանը՝ միջոցների առկայության պայմանով»»։  Միջոցների առկայությունից կախված մտադրությունը պարտավորություն չէ։ Դա պարզապես ձգտում է, որը ներկայացված է պայմանագրային լեզվով։

Ավելի մտահոգիչ է պարտադիր և ոչ պարտադիր պարտավորությունների միջև անհավասարակշռությունը։ Հայաստանը «պետք է», «համաձայնում է» և «հաստատում է». այն պարտավորվում է ապահովել օրենսդրական փոփոխություններ, թույլտվություններ, կարգավորող գործընթացներ, հողերի ձեռքբերում, կոնցեսիաներ, հարկային արտոնություններ և սահմանային ծառայությունների մասնավոր կազմակերպման մեխանիզմներ։ Ի հակադրություն՝ ԱՄՆ-ը հաճախ պարզապես «մտադրություն ունի» կամ «ակնկալում է», այդ թվում՝ ֆինանսավորման, թույլտվությունների և իրականացման հարցերում։ Սա տեխնիկական խմբագրման խնդիր չէ։ Սա խնդրի իրավական էությունն է. Հայաստանը ստանձնում է կոնկրետ ինքնիշխան պարտավորություններ, մինչդեռ ակնկալվող օգուտների զգալի մասը մնում է պայմանական, ապագային ուղղված և քաղաքական հանգամանքներից կախված։

Բացի այդ, համաձայնագրի ամբողջ ընթացքում ինքնիշխանության վերաբերյալ ձևակերպումները ընդգծված են, սակայն գործնականում դատարկ։ Փաստաթուղթը բազմիցս կրկնում է, որ Հայաստանը «պահպանում է լիակատար ինքնիշխանությունը» TRIPP-ի իրականացման տարածքների նկատմամբ։ Սակայն Հոդված 6(2)-ը TDC-ին տրամադրում է հողի օգտագործման և զարգացման բացառիկ իրավունքներ՝ սկզբնական 49 տարվա ժամկետով, որը կարող է երկարացվել մինչև 99 տարի, և որոնք կարող են ամբողջությամբ փոխանցվել հատուկ նշանակության ընկերություններին (SPV), որոնք համալրված կլինեն TDC-ի ընտրած կոնցեսիոներներով, կապալառուներով և օպերատորներով։ Հոդված 4(3)-ը բացահայտորեն լիազորում է TDC-ին ընտրել այդ երրորդ կողմերին։ Հայաստանը չունի իրավաբանորեն կիրառելի վետոյի իրավունք։ Այլ կերպ ասած՝ դրոշը մնում է հայկական, սակայն գործառնական վերահսկողությունը՝ ոչ։

Հոդված 5(5)-ը խորացնում է այս խնդիրը։ Այն սահմանում է, որ հայկական օրենքների հետ հակասության դեպքում կիրառվում է սույն համաձայնագիրը՝ Սահմանադրությանը համապատասխան։ Սա պայմանագրերի գերակայության սովորական դրույթ չէ։ Հոդված 3(6)-ի հետ միասին, որով Հայաստանը պարտավորվում է իր օրենսդրության մեջ ընդունել «շեղումներ» բաժնետիրական ընկերությունների, գնումների և պետական-մասնավոր գործընկերության ոլորտներում, ստեղծվում է TRIPP-ի համար հատուկ մշակված իրավական ռեժիմ, որը գերակայում է Հայաստանի սովորական օրենսդրական պաշտպանություններին՝ թափանցիկության, մրցակցության և հակակոռուպցիոն վերահսկողության բնագավառներում։ Ապագա կառավարությունները ժառանգելու են այս պարտավորությունները 99 տարվա հեռանկարով։

Մի շարք լրացուցիչ դրույթներ նույնպես խորացնում են անհամաչափությունը։ Հոդված 6(1)-ը պահանջում է, որ Հայաստանը TRIPP-ի իրականացման տարածքներում (ներառյալ մասնավոր սեփականություն հանդիսացող հողամասերը) իրականացնի հողերի օտարում, ազատում և փոխանցում՝ ամբողջությամբ սեփական ֆինանսական միջոցների հաշվին, առանց փոխհատուցման որևէ մեխանիզմի և առանց այդ պատասխանատվության վերին սահման սահմանելու համաձայնագրի որևէ մասում։ Հոդված 8(3)-ը Հայաստանին պարտավորեցնում է TRIPP տարածքներում սահմանային ծառայությունների՝ հաճախորդների հետ անմիջական շփում ունեցող գործառույթների համար օգտագործել մասնավոր օպերատորներ՝ չպահանջելով, որ այդ օպերատորները համապատասխանեն Հայաստանի ազգային անվտանգության ստուգման չափանիշներին, և չբացառելով շահառու սեփականությունը այն կողմերի կողմից, որոնց շահերը կարող են հակասել Հայաստանի շահերին։ Սա լուրջ բացթողում է ռազմավարական զգայունության բարձր աստիճան ունեցող սահմանային գոտում։

Հոդված 9-ը սահմանում է համապարփակ հարկային արտոնություններ TDC կառուցվածքի համար (շահաբաժինների հարկի, կապիտալի աճի հարկի և փոխանցման հարկի բացակայություն)՝ առանց որևէ փոխադարձ ֆինանսական մեխանիզմի, որը արժեք կվերադարձնի հայկական պետությանը՝ բացի նրա 26 տոկոս բաժնեմասից, որի իրական արժեքը ամբողջությամբ կախված է ֆինանսավորման այն պարտավորություններից, որոնք համաձայնագիրը չի երաշխավորում։ Միևնույն ժամանակ, հոդված 3(7)-ը բացահայտորեն պաշտպանում է TDC US-ի ամերիկյան սեփականությունը երրորդ կողմերի ձեռքբերումից, սակայն որևէ համարժեք պաշտպանություն չկա, որը կկանխի անբարենպաստ երրորդ կողմերի մասնակցությունը հայկական SPV-ներում՝ ենթակապալառուների, ֆինանսավորման պայմանավորվածությունների կամ միջնորդ կորպորատիվ կառույցների միջոցով։

Ավելին, վեճերի ծագման դեպքում չկա պարտադիր արբիտրաժային կամ վեճերի լուծման մեխանիզմ (Հոդված 10-ը նախատեսում է միայն խորհրդակցություններ)։ Այս դրույթներից յուրաքանչյուրը, առանձին վերցրած, կարող էր բանակցությունների առարկա լինել։ Սակայն միասին վերցված՝ դրանք նկարագրում են հետևողական մի օրինաչափություն։

Անհամաչափությունը դառնում է նաև ակնհայտ աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից, երբ դիտարկվում է, թե TRIPP-ը ինչ է իրականացնում և ինչ չի իրականացնում։ Ադրբեջանի նպատակը՝ անխափան կապը Ադրբեջանի հիմնական մասի և Նախիջևանի միջև Հայաստանի տարածքով, ինստիտուցիոնալացվում է կոնկրետ ենթակառուցվածքային իրավունքների, կոնցեսիոն կառուցվածքների և հատուկ կառավարման մեխանիզմների միջոցով։ Մինչդեռ Հայաստանի «փոխադարձ օգուտները» ոչ մի տեղ չեն ներկայացվում որպես հարկադիր կատարման ենթակա իրավունքներ։ Չկան պայմանագրային պարտադիր հանձնառություններ, որը երաշխավորում է Հայաստանի տարանցիկ իրավունքները Ադրբեջանի տարածքով, չկա պարտավորություն՝ վերացնելու թուրք-ադրբեջանական տրանսպորտային շրջափակումը, և չկա ներդրումների նվազագույն շեմ, որը պետք է ապահովվի մինչև Հայաստանի պարտավորությունների ուժի մեջ մտնելը։

Շրջանակը, որը կոնկրետ կերպով ինստիտուցիոնալացնում է մի կողմի հիմնական ռազմավարական շահը, մինչդեռ մյուս կողմի շահերը թողնում է ապագա քաղաքական բարի կամքից կախված, թերի համաձայնագիր չէ,  որը սպասում է իրագործման։ Դա ավարտված համաձայնագիր է, որը նպաստում է մեկ կողմի շահերին։

Փոխադարձության  դրույթը Հայաստանին վերապահված հարցերը  և ինքնիշխանության վերաբերյալ հավաստիացումները իրական դրույթներ են, սակայն դրանք գործում են այնպիսի կառավարման կառուցվածքի շրջանակում, որտեղ 74 տոկոս վերահսկիչ սեփականությունը, Նյու Յորքի իրավունքով կարգավորվող բաժնետերերի համաձայնությունները և ԱՄՆ-ի կողմից ընտրված կոնցեսիոներները ձևավորում են որոշումների ընդունման գործնական իրականությունը։ Օտարերկրյա մեծամասնության վերահսկողության շուրջ կառուցված համակարգի ներսում գոյություն ունեցող ձևական պաշտպանությունները նույնը չեն, ինչ իրական և կիրառելի հավասարությունը։

Քննադատներն արդարացի են, երբ նշում են, որ Ադրբեջանն այս համաձայնագրի կողմ չէ, և որ ԱՄՆ–Հայաստան երկկողմ փաստաթղթի շրջանակում Ադրբեջանի տարածքով Հայաստանի տարանցիկ իրավունքների պարտադիր երաշխիքներ պահանջելը իրավական առումով սխալ մոտեցում է։ Դա ճիշտ է, սակայն այդ հանգամանքը ոչ թե լուծում, այլ ավելի է սրում մտահոգությունը։ Շրջանակային համաձայնագրի նախաբանը ինքն է նշում, որ Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի միջև կապի ապահովումը դրա հիմնական ռազմավարական նպատակներից մեկն է։ Հետևաբար Հայաստանը ստանձնում է կոնկրետ, պարտադիր, 99-ամյա ենթակառուցվածքային պարտավորություններ, որոնց հիմնական ռազմավարական շահառուն երրորդ կողմ է, որը կապված չէ այս փաստաթղթով։

2025 թվականի օգոստոսի Վաշինգտոնյան եռակողմ պայմանավորվածությունները, որոնց մասնակից էր նաև Ադրբեջանը, ստեղծել էին քաղաքական պարտավորություններ Հայաստանի փոխադարձ կապուղիների վերաբերյալ։ Սակայն այդ պարտավորությունները չեն վերածվել որևէ պարտադիր իրավական փաստաթղթի մինչ Հայաստանի ստորագրումը։ Հերթականությունը կարևոր է. Հայաստանի պարտավորություններն այժմ ամրագրված են պայմանագրով, մինչդեռ փոխադարձ օգուտները շարունակում են մնալ քաղաքական պայմանականությունների մակարդակում։

Իրավական օբյեկտիվությունը պահպանելու համար պետք է ընդունել, որ Հայաստանը չի բանակցել ուժի դիրքերից, և որևէ իրավական քննադատություն չի փոխում այդ աշխարհաքաղաքական իրականությունը։ ԱՄՆ կառավարության զարգացման ֆինանսավորման աջակցությունը և ենթակառուցվածքների վերականգնումը իրական, եթե երկարաժամկետ լինեն, օգուտներ են։ Սակայն ռազմավարական խոցելիությունը բավարար պատճառ չէ առանց մանրակրկիտ ուսումնասիրության ստորագրելու համար. այն ավելի ուշադիր ուսումնասիրելու պատճառ է։

Սահմանափակ լծակներ ունեցող պետությունը չի կարող իրեն թույլ տալ վավերացումից հետո պարզել, որ իր պարտավորությունները պարտադիր էին, մինչդեռ իր օգուտները՝ ոչ։ Հայաստանի ձգտումը TRIPP-ի միջոցով հասնել կապակցվածության, բարգավաճման և տարածաշրջանային ինտեգրման, օրինական և անհրաժեշտ է։

Հարցը, որ բարձրացնում է այս հոդվածը, այն չէ, թե՞ արդյոք Հայաստանը պետք է ներգրավվի այս գործընթացում։ Հարցն այն է, թե արդյո՞ք այդ ներգրավվածության ներկայիս իրավական ճարտարապետությունը բավարար կերպով պաշտպանում է հայկական շահերն ու ինքնիշխանությունը, և արդյո՞ք վավերացումը պետք է շարունակվի, նախքան այդ հարցը պատշաճ կերպով կքննարկվի։

Յոթ էջ արդեն ստորագրվել է։ Իննսունինը տարին դեռ չի սկսվել։

Դոկտոր Գևորգ Հակոբյանը իրավաբան և մարդու իրավունքների պաշտպան է՝ միջազգային իրավունքի, փոքրամասնությունների իրավունքների, քաղաքացիական դատավարության և համայնքային ներգրավվածության ոլորտներում փորձառությամբ։ Լոս Անջելեսում գործող “Keosian Law” LLP իրավաբանական ընկերությունում նրա գործունեությունը կենտրոնացած է զանգվածային վնասների խմբային հայցերի և բարդ քաղաքացիական դատավարությունների վրա։

Նա նաև հանդիսանում է Հայ դատի ԱՄՆ Արևմտյան ափի հանձնախմբի և Հայկական իրավական կենտրոնի տնօրենների խորհրդի անդամ։

Հակոբյանը իրավագիտության դոկտորի (Ph.D.) աստիճան է ստացել Վիեննայի համալսարանում, միջազգային հանրային իրավունքի մագիստրոսի  աստիճան՝ Լոնդոնի SOAS համալսարանում, ԱՄՆ իրավունքի մագիստրոսի աստիճան՝ Ջորջ Մասոն համալսարանում, իսկ իրավագիտության բակալավրի  աստիճան՝ Հալեպի համալսարանում։

Նրա մասնագիտական փորձառությունը ներառում է միջազգային կազմակերպություններ, քաղաքացիական հասարակություն, երիտասարդության հզորացում և հանրային շահերի պաշտպանություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով արդարադատության, հաշվետվողականության և մարդու իրավունքների հարցերին։