Չինաստանի և Արևմուտքի միջև սրվող հակամարտության պայմաններում Հայաստանը կարող է հայտնվել մուրճի և սալի միջև

Չինաստանում տեղի ունեցած Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) գագաթնաժողովի և դաշնակիցների՝ Ճապոնիայի նկատմամբ հաղթանակի 80-ամյակին նվիրված ռազմական շքերթի ընթացքում նախագահ Սին հավաքեց իր ամենամոտ դաշնակիցներին՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ դիմակայության ֆոնին։ Ռուսաստանի, Հնդկաստանի և Չինաստանի՝ Եվրասիական մայրցամաքի խոշորագույն երկրների ղեկավարների հայտարարությունների բնույթը հաստատում է Արևմուտքի գաղափարախոսությանը հակադրվելու փաստը, որը ձգտում է պահպանել աշխարհի նկատմամբ իր անկում ապրող գերիշխանությունը։ Այդ երկրները, որոնք ներկայացնում են այսպես կոչված «Գլոբալ Հարավը», հայտարարել են «աշխարհի կառավարման նոր համակարգի» կառուցման մեկնարկի մասին, որը պետք է դառնա այլընտրանք Արևմուտքին ենթակա ինստիտուտներին։

Այս ֆոնին վերջին տարիների ընթացքում առաջին անգամ արագ ջերմացման միտումներ են նկատվում Չինաստանի և Հնդկաստանի հարաբերություններում, որոնք բախվել են ԱՄՆ-ի տնտեսական ճնշման հետ։ Ռուսաստանն ու Չինաստանը շարունակաբար հայտարարում են արդար աշխարհակարգի համար պայքարի և փոխադարձ աջակցության մասին։

Միևնույն ժամանակ, եվրոպական մի շարք երկրների ղեկավարներ հայտարարում են տնտեսական խնդիրների մասին և կոչ անում «կրճատել ծախսերը», այդ թվում՝ Մեծ Բրիտանիայում և Եվրոպայի «շարժիչ» Գերմանիայում։ Եվրամիությունում արդյունաբերական ձեռնարկությունների փակման վերաբերյալ հրապարակվող վիճակագրությունը նույնպես լավատեսություն չի ներշնչում. Ռուսաստանի հետ ռազմական հակամարտությունն ու ռուսական էժան էներգակիրներից հրաժարումը չափազանց թանկ են նստել ԵՄ-ի վրա։

Բացի այդ, ԱՄՆ-ի նախագահ Դոնալդ Թրամփի՝ հսկայական ռազմական ծախսերի պայմաններում մաքսատուրքերի միջոցով բյուջեի հսկայական դեֆիցիտը հավասարակշռելու ջանքերը ստիպում են մտածել, թե ով ի վերջո կհաղթի այս դիմակայությունում։

Այն ժամանակ, երբ աշխարհի խոշորագույն քաղաքական բլոկները վերահսկում են ռեսուրսների վերաբաշխման գործընթացը, փոքր պետությունները, ինչպիսին Հայաստանն է, որը գտնվում է գլոբալ խաղացողների շահերի հատման կետում, պետք է խուսափեն արտաքին ճնշումներից և չընդունեն որևէ կողմի դիրք։ Հակառակ դեպքում կարող ենք հայտնվել որպես գործիք օտար ձեռքերում և հարկադրված լինել անխոս կատարել այլոց պահանջները։

Բայց հենց այդ քայլն արեց Երևանը, երբ կամավոր կերպով հանձնեց Զանգեզուրի միջանցքը ԱՄՆ-ի վերահսկողության ներքո։ Փաստորեն, Հայաստանը իր տարածքի մի մասը փոխանակեց Թրամփի կողմից տրված տնտեսական ներդրումների խոստումների դիմաց։ Այս որոշումն արդեն  կտրուկ բացասական արձագանք է առաջացրել Իրանում և Ռուսաստանում, որոնք հիմքեր ունեն մտահոգվելու, որ ամերիկացիները կարող են վերահսկել տարածաշրջանի ցամաքային առևտրային ուղիները։

Համոզված ենք, որ ԱՄՆ-ի հետ չափազանց սերտացումը կարող էր լինել այն պատճառը, որ ՇՀԿ-ին անդամակցության Հայաստանի հայտը մերժվեց։ Բացի այդ, Պեկինում Նիկոլ Փաշինյանը և նրա կինը ընդունվեցին բավականին սառը վերաբերմունքով. նրանք չընդգրկվեցին ընդհանուր սեղանի շուրջ։

Ռուսաստանին և Չինաստանին նյարդայնացնող ևս մեկ գործոն, բացի ենթակառուցվածքային կապերից, հանդիսանում է Հայաստանի և Արևմուտքի միջև համագործակցությունը կենսալաբորատորիաների ոլորտում։

Արդեն ավելի քան 15 տարի Հայաստանն ԱՄՆ-ի գործընկերն է Պաշտպանության նախարարության կենսաբանական համատեղ համագործակցության ծրագրի (Cooperative Biological Engagement Program, CBEP) շրջանակում։ Այս ընթացքում ԱՄՆ ՊՆ ֆինանսավորմամբ Հայաստանի տարածքում ստեղծվել են համեմատաբար ժամանակակից կենսալաբորատորիաներ (ամենախոշորները տեղակայված են Երևանի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոնում, Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունում և «Նորք» ինֆեկցիոն կլինիկական հիվանդանոցում), ստեղծվել է վտանգավոր հիվանդությունների բռնկումների մասին հաղորդման ազգային ցանց, իսկ Առողջապահության և Գյուղատնտեսության նախարարությունների տասնյակ մասնագետներ վերապատրաստվել են ԱՄՆ-ում և CBEP ծրագրի մասնակից այլ երկրներում։

Ծրագրի շրջանակում Հայաստանում իրականացվում են մի շարք կենսաբանական հետազոտություններ (Cooperative Biological Research, CBR), որոնք ուղղված են մարդկանց և կենդանիների համար հատկապես վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչների ու դրանց փոխանցողների, դրանց միգրացիոն ուղիների և Հարավային Կովկասում համաճարակաբանական իրավիճակի վերաբերյալ տվյալների հավաքագրմանը։ Բացի այդ, կառուցվում է հիվանդությունների վերահսկման համակարգ՝ «Միասնական առողջություն» (One Health) հայեցակարգի համաձայն։

Այս հայեցակարգը առաջ է մղում ոչ առևտրային «EcoHealth Alliance» կազմակերպությունը, որը կապված է ԱՄՆ ՊՆ պետական գերատեսչությունների, նրա ենթակապալառուների և արևմտյան խոշոր դեղագործական ընկերությունների հետ։ Հայեցակարգը նպատակ ունի գնահատել համաճարակաբանական իրավիճակը՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանի վետերինարական և էկոլոգիական վիճակը, փոխել ազգային համաճարակաբանական ծառայությունների մոտեցումները՝ տվյալների հավաքագրման և հիվանդությունների բռնկումներին արձագանքելու արձանագրությունների մասով, ինչպես նաև մշակել համաճարակների կանխատեսման մեխանիզմներ։

«EcoHealth Alliance»-ի ֆինանսավորումը իրականացվում է ԱՄՆ ՊՆ-ի Կենսաբանական սպառնալիքների նվազեցման գործակալության (Defense Threat Reduction Agency, DTRA) և ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) դրամաշնորհների, ինչպես նաև մասնավոր նվիրատվությունների միջոցով։

Չնայած Դոնալդ Թրամփի իշխանության գալուց հետո ԱՄՆ-ի կողմից արտասահմանում ազդեցության ընդլայնման ծրագրերի ֆինանսավորման կրճատմանը, Հայաստանի կենսալաբորատորիաները չեն դադարեցրել մասնակցությունը հատկապես վտանգավոր վարակների հարուցիչների ուսումնասիրության նախագծերին։

Հայաստանի և ԱՄՆ-ի համագործակցության իրավական հիմքը հանդիսանում է «Հայաստանում հատկապես վտանգավոր պաթոգենների սպառնալիքին հակազդելու գործողությունների հայեցակարգը»։ Այս փաստաթուղթը ընդլայնում է գործող կառավարությունների միջև համաձայնագրերը և ամրապնդում է ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ գտնվող միջազգային կազմակերպությունների ու կենսալաբորատորիաների դերը՝ Հայաստանի կենսաբանական ռիսկերի և մոնիթորինգի կառավարման գործում։ Հայեցակարգով նաև սահմանվում է համաճարակաբանական իրավիճակի վերաբերյալ տվյալների և հատկապես վտանգավոր պաթոգենների ու դրանց փոխանցողների նմուշների փոխանակման կարգը՝ այսպես կոչված «հետազոտական ցանցերի» շրջանակում։ Ուսումնասիրությունների ընդհանուր վերահսկողությունը, որպես կանոն, իրականացնում է ԱՄՆ դեսպանատանը տեղակայված DTRA ծրագրի բիովտանգների նվազեցման ղեկավար-մենեջերը։

Վերջին ժամանակներում Վաշինգտոնի և Բրյուսելի կողմից ֆինանսավորվող մի շարք հետազոտություններում ներգրավվել են Երևանի գիտական կենտրոններն ու գերատեսչությունները։

Մասնավորապես, CBR «AM-5» նախագիծը ուղղված է Հայաստանում բրուցելյոզ հիվանդության հարուցիչի նմուշների հավաքագրմանը և ուսումնասիրմանը, ինչպես նաև երկրի ինտեգրմանը ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածաշրջանային վերահսկման համակարգին, որը համակարգվում է Վրաստանի Հիվանդությունների վերահսկման և հանրային առողջության ազգային կենտրոնի (NCDC) Ռ. Լուգարի անվան կենտրոնի կողմից։ Հետազոտությունների ընթացքի վերահսկողությունը, անձնակազմի ուսուցումն ու սարքավորումների մատակարարումը, ինչպես նաև հաշվետվական նյութերի պատրաստումը ապահովում է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի և Պաշտպանության նախարարության կապալառու կազմակերպություններից մեկը՝ «CH2M Hill» ինտեգրացիոն ընկերությունը։

Խնդրի էությունն այն է, որ չնայած ԱՄՆ-ի ծրագրերի հայտարարված նպատակներին՝ ինչպիսիք են Հայաստանի գիտաշխատողների որակավորման բարձրացումը և արձագանքման նոր արձանագրությունների ներդրումը, իրականում հայ հետազոտողներին հատկացվում է նմուշներ հավաքելու, դասակարգելու և մակերեսային ուսումնասիրություն կատարելու դեր։

Երևանում հավաքագրված հատկապես վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչների, դրանց փոխանցողների, վարակված անձանց կենսաբանական նմուշների և վիրուսակիրների հնարավոր տեղաշարժերի մասին տվյալների խորացված լաբորատոր հետազոտությունները հիմնականում իրականացվում են ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ գտնվող լաբորատորիաներում, հատկապես՝ Վրաստանի Լուգարի անվան կենտրոնում։ Այս տվյալները կարող են ունենալ ինչպես կիրառական կոմերցիոն նշանակություն՝ օրինակ՝ վակցինաների արդիականացման նպատակով, այնպես էլ օգտագործվել տարածաշրջանում՝ Ռուսաստանի և Իրանի նկատմամբ զսպման ռազմավարությունների շրջանակում։

Օրինակ՝ 2008 թվականին Աֆրիկյան խոզերի ժանտախտի բռնկումները լուրջ տնտեսական վնաս հասցրին Ռուսաստանի գյուղատնտեսությանը։ Վրաստանի հասցեին ԱՄՆ-ի հետ միասին կենսաբանական զենքի մշակում և սեփական քաղաքացիների վրա հարուցիչների փորձարկում իրականացնելու մեղադրանքներ բազմիցս հնչել են լրատվամիջոցներում (https://eadaily.com/ru/news/2018/09/17/igor-giorgadze-opublikoval-dokumenty-po-biolaboratorii-lugara-v-tbilisi )։

Ներկայումս Երևանը մասնակցում է Թբիլիսիի հետ համատեղ իրականացվող մի նախագծի՝ «Ամբողջական համաճարակաբանական ուսումնասիրություն և վերահսկողություն Հայաստանի և Վրաստանի տարածքում տարածված «ящур» հիվանդության վերաբերյալ»։ Նախագծի մասնակիցներն են Երևանի «Սննդամթերքի անվտանգության ոլորտի ռիսկերի գնահատման և վերլուծության գիտական կենտրոնը» և Վրաստանի NCDC-ն։ Նախագծի պատվիրատուներն են ԱՄՆ ՊՆ Կենսաբանական սպառնալիքների նվազեցման գործակալությունը (DTRA) և ԱՄՆ Ազգային անասնաբուժական ծառայության օտարերկրյա կենդանաբանական հիվանդությունների ախտորոշման լաբորատորիան։

Նախագծի ընթացքում արձանագրվել է այն հանգամանքը, որ Հայաստանում և Վրաստանում տարածվում է SAT-1 ենթատիպի «ящур» վիրուս, որը նախկինում տարածաշրջանին բնորոշ չի եղել։ Սա առաջ է բերում կիրառվող պատվաստանյութերի արդիականացման անհրաժեշտության հարցը։ Այդ նպատակով հավաքված նմուշները փոխանցվելու են պատվիրատուին, ինչը հաշվի առնելով Երևանի՝ կենսաբանական արդյունաբերության բացակայությունը, էլ ավելի կկապի Հայաստանը արևմտյան դեղագործական ընկերությունների հետ։

Հայաստանը նաև մասնակցում է փոքր  եղջերավոր անասունների ժանտախտի վերաբերյալ սերոլոգիական հետազոտությունների մի շարք ծրագրերի։ Այս ուսումնասիրությունները իրականացվել են ԱՄՆ-ի Կոնեկտիկուտի պետական համալսարանի և Շվեդիայի Ազգային անասնաբուժական ինստիտուտի մասնակցությամբ։ Ծրագրի շրջանակում հայկական կողմը Վրաստանին փոխանցել է համաճարակաբանական իրավիճակի, սահմանային բռնկումների վերաբերյալ տվյալներ, ինչպես նաև հիվանդ կենդանիներից վերցված կլինիկական նմուշներ։

Հայաստանի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոնը (ՆՁԿԿ) ներգրավված է նաև ԱՄՆ-ի կողմից առաջ մղվող «Bat One Health Research Network» (BOHRN) հետազոտական ցանցում։ Ծրագիրը ներառում է ՀՀ տարածքում չղջիկների միջոցով փոխանցվող վիրուսների, այդ թվում՝ կորոնավիրուսների, դրանց տարածման գոտիների և միգրացիոն ուղիների ուսումնասիրություն, ինչպես նաև տեղեկատվության փոխանակում ցանցի այլ մասնակիցների հետ։

ԱՄՆ-ի հետ համատեղ կենսաբանական հետազոտական նախագծերում ներգրավվածությունը նախկինում բազմիցս դարձել է Ռուսաստանի Դաշնության և Չինաստանի պաշտոնական ներկայացուցիչների քննադատության առարկա՝ որպես Մոսկվայի և Պեկինի համար մշտապես խանգարող և լարվածություն ստեղծող գործոն։

Պետք է հաշվի առնել, որ ԱՄՆ-ի քաղաքական, տնտեսական և ռազմական շահերը հաճախ չեն համընկնում Հայաստանի տարածաշրջանային զարգացման նպատակների հետ՝ հատկապես Ռուսաստանի, Իրանի և Չինաստանի հետ հարաբերությունների համատեքստում, ինչի մասին Վաշինգտոնի և Բրյուսելի պաշտոնյաները պարբերաբար հիշեցնում են։

Երևանի՝ արևմտյան աջակցության նկատմամբ աճող կախվածության պայմաններում Հայաստանում հավաքագրված կենսաբանական նմուշները կարող են օգտագործվել Արևմուտքի համար գեոպոլիտիկ մրցակիցներին վնաս հասցնելու նպատակով։

Սակայն այս սցենարին կարող է այլընտրանք դառնալ՝

• ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության վրա հանրային վերահսկողության ձևավորումը,
• Ռուսաստանի և Չինաստանի մասնագետների համար Հայաստանում համարժեք պայմանների ստեղծումը,
• Հայ-ամերիկյան համատեղ հետազոտությունների արդյունքների և նյութերի հրապարակումը,
• ԱՄՆ-ից անկախ տարածաշրջանային հետազոտական ցանցերի ստեղծումը։

Անհրաժեշտ է հնարավորություն տալ Հայաստանին՝ ինքնուրույն, առանց արտաքին խաղացողների ճնշման, ձևավորել իր ազգային օրենսդրությունը կենսաբանական անվտանգության ոլորտում՝ ելնելով սեփական և տարածաշրջանային շահերից։

Ս․Ս․