close
Եղանակը Երևանում
18 Հունիսի 2019
-2°
+3°Ցերեկ
-3°Գիշեր
weather
close
Փոխարժեք
18 Հնս 2019
USD1477.78
GBP1598.37
EUR1534.35
RUB17.43
close

ՀՀ, ք. Երևան Հանրապետության փ. 30

+374 10 52 15 01
ՎԵՐԵՎ

Այնտեղ` Սև ծովի ափին ...

Հարթակ

12 Դեկտեմբերի 2018, 23:06
 Այնտեղ` Սև ծովի ափին ...

Ես պատմաբան չեմթրքագէտ չեմազգագրագէտ չեմՄէկ խօսքով՝ մասնագէտը չեմ այն թեմայինորուն մասին կուզեմ միտքերս բաժնեկցիլ:

Հոկտեմբերի սկիզբը Համշէն այցելեցի: Կարճ այցելութիւն էր. ընդամէնը՝ երեք օր, որոնց ընթացքին Հոբայի եւ շրջապատի լեռները շրջեցանք, գիւղեր այցելեցինք եւ քանի մը համշէնահայու հանդիպելու առիթ ունեցանք:

Հոփան այսօրուան Թուրքիոյ Արթւին նահանգի մէջ 32000 բնակչութեամբ ծովեզերեայ քաղաք է: Բնակչութեան մեծամասնութիւնը համշէնահայեր են:

Վերջին տարիներուն շատ գրուած եւ խօսուած է համշէնահայութեան եւ Համշէնի մասին: Հայկազուն Ալվրցեան (Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրութեան կեդրոնի տնօրէն,  հայագէտ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու) կը նշէ.«Համշէնահայերը մինչեւ 19-րդ դարու 90-ականթուականները հիմնականում բնակուել են Թուրքիայի Սամսուն քաղաքից մինչեւ Բաթում ընկած ծովափնեայ ընդարձակ տարածքներումՊատմիչՂեւոնդի վկայութեամբ` 788 թՄեծ Հայքի Կոտայք եւ Արագածոտն գաւառներից մօտ 12000 մարդչդիմանալով արաբական իշխանութեանճնշումներինԱբաս Ամատունու եւ նրա որդի Համամ Պայազատի գլխաւորութեամբ հեռանում է Հայաստանից եւ բնակութիւն հաստատումԲիւզանդական կայսրութեան մաս կազմող ՊոնտոսումԻ դէպՊոնտոսում հայերն ապրում էին հնագոյն ժամանակներիցՅետագայ դարերումնրանց թիւն աւելանում է քաղաքական եւ տնտեսական ճնշումների հետեւանքով Հայաստանի տարբեր գաւառներից արտագաղթածների հաշուինՆման մի խոշոր արտագաղթ էր նաեւ այս մէկըԲիւզանդիայի կայսր Կոստանդինը սիրով ընդունում է հայերինբնակեցնում բարեբեր հողերումիսկհայ նախարարներին նուիրում Տամբուր քաղաքըորը կարճ ժամանակ անց պատերազմի հետեւանքով հիմնովին աւերւում էՀամամ Ամատունին այնվերականգնում է եւ իր անունով կոչում Համամաշէն (այստեղից էլՀամշէն:

Այս տարածքի համշէնահայերը ե՞րբ իսլամացեր են: Հայկազուն Ալվրցեանի համաձայն այդ ընթացքը ունեցած է 4 փուլեր. առաջին փուլ՝ XVI դարի վերջերը՝ 1722, երկրորդ փուլ՝ 1722–1838, երրորդ փուլ՝ 1838 մինչև 1915 Հայոց ցեղասպանութիւնը, չորրորդ փուլ՝ 1915–1930-ական թուականներ:

Պատմութեան մասին այսքանով բաւարարուիմ:

Այս այցելութիւնը պայմանական երկու մասին պիտի բաժնեմ. Բնութիւն եւ մարդ: Նախ՝ բնութեան մասին:

Երեւանէն Արեւմտեան Հայաստան անցանք Վրաստանի ճամբով: Այս ճանապարհի ամէնէն դժուար եւ անխնամ եւ յոգնեցնող հատուածը հայ-վրացական սահմանի վրացական մասն էր: Մարտ 2018-ին նոյն ճանապարհով Կարին գացսծ էինք: Այն ատեն ալ վատ ու դժուար էր. Քանի մը քիլոմեթրանոց ճամբան հազիւ մէկ ժամէն կրցանք անցնիլ: Անցեալ ամիսներուն ոչ մէկ նորոգութիւն եղած է: Ջաւախքի հանդէպ վրացական իշխանութիւններու դիտումնաւոր անտարբերութեան վառ ապացոյցն է այս ճամբան:

Վրաստան-Կարս-Արտահան-Արթւին-Հոփա ճամբան բաւական հեզասահ ընթացաւ: Արտահանի հարազատ, լերկ լեռներէն վերջ՝ Հոփայի անծայրածիր, կանաչ, թիկունք-թիկունքի տուած լեռները, մերթ բարձրացող ճանապարհին տակ տարածուող ամպերը, անսահման լռութիւնը սքանչելի բնանկար կը կազմեն ու այդ նկարին մէջ յայտնուիլը աննկարագրելի հաճոյք է: Ջրվէժներն ու լիճերը, Զիլ Բերդն ու Դժոխքի դուռ կոչուող վայրերը անպայման կը գրաւեն զբօսաշրջիկները: Բայց…

Խոստովանիմ, որ ես չկրցայ զանոնք լիակատար վայելել: Շրջանի պատմութեան մանրամասն ծանօթ չեմ ու թերեւս այդ պատճառով չկրցայ վայրերուն մէջ պատմական դէպքեր եւ դէմքեր տեղադրել, պատմութիւնը վերապրիլ: Սա իմ թերացումիս արդար պատիժն էր: Այս վայրերուն մէջ հայկական հետքեր (երկեղեցի, մատուռ, շիրմաքար, եւայլն) չնկատեցի…:  Երեւան վերադարձիս այս մասին տարբեր պատասխաններ ստացայ: Մէկը ըսաւ, որ գիւղերուն մէջ տակաւին այդ հետքերը կան եւ «լաւ իմացողները» գիտեն: Ուրիշ մը ըսաւ, որ հարիւրաւոր տարիներու ընթացքին կամաց-կամաց անոնք ջնջուած են:

Բայց հայերէնի թռչող ձայները կը վկայեն հայերու գոյութեան մասին: Մեր խումբը քանի մը համշէնահայու հանդիպելու առիթ ունեցայ: Ամէնէն հետաքրքականը երեկոյեան ճաշարանին մէջ հաւաքուած երիտասարդներու հետ պատահական հանդիպումն էր: Իրենց թրքախառն զրոյցներուն մէջ հայերէն բառերը կ’որսայի. «կ’ուզիմ, ելլուշ, բերէի գու….»: Առանձին զրոյցի ընթացքին, երբ իմացան որ Հայաստանէն եկած ենք, անոնք սկսան աւելի հանգիստ ու ջերմ խօսիլ: Խաժ, կապոյտ, կանաչ աչքերով երիտասարդները մտահոգ են, որ իրենք կը կորսնցնեն իրենց նախնիներու լեզուն: Հայերէն չեն գրեր. այբուբենը չեն գիտեր, բայց իրենց բարբառը պահել կ’ուզեն:

Աւելի ուշ՝ քանի մը համշէնահայեր ընթրիքին միացան: Սուլթանն ու Նէճտէթ զոյգը մօտաւորապէս մէկուկէս տարի առաջ ամուսնացեր են: Նէճտէթը համշէնահայ է: Սուլթանը Տիգրանակերտէն(Քաղաքի Սուր շրջանէն), քրտացած հայ ընտանիքի զաւակն է, որ իր պատկանելիութեան զգացումը դեռ կը պահպանէ: Երկուքն ալ փնտռած են հայ արմատներով կողակից ու գտած են… Հոբացի Նէճտէթի խօսքին մէջ ցաւ կայ. նոր սերունդին, իր զարմիկներուն համար ցաւ է, որովհետեւ անոնք կը մոռնան իրենց լեզուն: Հիմա լեզուն կը մոռնան, վաղը….

Կար նաեւ Մարիամը (անունը փոխած եմ), որ դարձեալ Տիգրանակերտ քաղաքի Սուր շրջանէն էր (Սուրը Տիգրանակերտի պատմական այն շրջանն է, որ 2015-ին թրքական բանակի հարուածներուն թիրախ դարձաւ, որու հետեւանքով 300000-էն աւելի քիւրտ գաղթական դարձաւ, շրջանը գրեթէ ամբողջութեամբ քար ու քանդ եղաւ…): Մարիամը պատանի տարիքին գիտցած է, որ հայ են եւ այդ բացայայտումի տագնապը մինչեւ այսօր կ՛ապրի: Այն ատեն միայն անդրադարձած է, որ մեծ-հօր եղբօր արտասանած տարօրինակ բառերը հայերէն աղօթքներ էին: Թրքերէնով կարդացած է Մկրտիչ Մարկոսեանի գիրքերը ու աւելի կապուած՝ Տիգրանակերտին եւ հայու արմատին…

Մարիամ արագ կը խօսէր.. կարծես՝ այդ կարճ, պատահական եւ աղմկոտ հանդիպումի ընթացքին իր արմատներու մասին ամէն, ամէն բան կ՛ուզէր պատմել:

«Քոյրս ծանօթացեր էր Տէրսիմցի քիւրտ երիտասարդի մը հետԶիրար սիրած էինԵրբ մեր փեսացուի ընտանիքը եկած էր քրոջս ձեռքը խնդրելումայրս յստակ ըսաւ. «Մեր մասին իրականութիւնը պէտք է ձեզի ըսեմԱւելի լաւ էոր մեզմէ լսէքքան՝ մեր դրացիներէն… Մենք քրտացած հայերենք»: Անակնկալ լռութիւնը խզեց փեսացուի չափազանց մոլեռանդ եւ պահպանողական քերայրը,- շարունակեց Մարիամը,- «է՜հայս հողերուն վրայ ո՞վայդպիսի դժբախտութիւն չէ ապրած…»:

«Թերեւս այդպիսի դժբախտութեան զոհ էր նաեւ ի՛նքըքերայրը»,- մտածեցի բարձրաձայն… Մարիամը չժխտեց եւ շարունակեց պատմել ընտանիքի եւ իր տագնապներու մասին: Ամուսնացած է. 7 տարեկան աղջիկ ունի: Ե՞րբ կրնայ իրականութիւնը պատմել անոր: Ի՞նչ տագնապներ կրնայ ապրիլ աղջիկը: Չէ՞ որ թուրքերը օրէ օր աւելի անհանդուրժող կը դառնան… Ինչպէ՞ս խնայել անոր զգացումները.. չէ՞ որ ինքը անցած է նոյն ճանապարհը: Բայց, Մարիամ վստահեցուց, որ անպայմա՛ն պիտի պատմէ. պիտի չթաքցնէ…

Գիշերուան հանդիպումներու տպաւորութիւնները չթօթափած՝ առաւօտը հասաւ: Այս անգամ համշէնահայ գիւղական տուն մըն էր մեր ժամադրավայրը, ուր մեզ հիւրընկալեց Նարիէ տատիկի ընտանիքը: «Նար» արաբերէն «կրակ, հուր» կը նշանակէ… եւ դեռ այս տարիքին սուր եւ սթափ էր համշենահայ Նարիէն… Կանաչապատ լեռներուն մէջ, գիւղական ամառնային տան մէջ թագուհի է Նարիէն… Որդին, թոռնիկն ու ծոռները ժառանգած են իր ծաւ կապոյտ աչքերը: Համշէնի քաղցր բարբառը հասած է մինչեւ թոռնիկը: Արդէն հասուն տարիքով թոռնիկին հետ համշէնահայերէնով կատակներուն մէջէն քաղցր կը զրնգայ անոր ծիծաղը…

Իսկ հազիւ 10-12 տարեկան թոռնիկներուն երբ հարցնես. «Դուք թո՞ւրք էք»: Ընդվզումով կը պատասխանեն. «Ոչ, մենք համշէնցի հայ ենք»:

Երեք օրը բաւարար չէր, բայց կրնամ ըսել, որ Համշէնի մէջ հայասիրութեան, պատկանելիութեան ճչացող երեւոյթներու չհանդիպեցայ, սակայն՝ զգացի հայ ըլլալու, արմատին կառչած ապրելու տագնապը…

Մարի Մերտխանեան

akunq.net

Գլխավոր թշնամին
18 Հունիսի 2019, 20:17 Գլխավոր թշնամին
yerkir.am
Այս բաժնի այլ նորությունները
Ամենաշատ ընթերցվածները
Yandex.Metrica