close
Եղանակը Երևանում
24 Մարտի 2019
-2°
+3°Ցերեկ
-3°Գիշեր
weather
close
Փոխարժեք
24 Մար 2019
USD1485.86
GBP1636.57
EUR1549.22
RUB17.58
close

ՀՀ, ք. Երևան Հանրապետության փ. 30

+374 10 52 15 01
ՎԵՐԵՎ

Այնտեղ` Սև ծովի ափին ...

Հարթակ

12 Դեկտեմբերի 2018, 23:06
 Այնտեղ` Սև ծովի ափին ...

Ես պատմաբան չեմթրքագէտ չեմազգագրագէտ չեմՄէկ խօսքով՝ մասնագէտը չեմ այն թեմայինորուն մասին կուզեմ միտքերս բաժնեկցիլ:

Հոկտեմբերի սկիզբը Համշէն այցելեցի: Կարճ այցելութիւն էր. ընդամէնը՝ երեք օր, որոնց ընթացքին Հոբայի եւ շրջապատի լեռները շրջեցանք, գիւղեր այցելեցինք եւ քանի մը համշէնահայու հանդիպելու առիթ ունեցանք:

Հոփան այսօրուան Թուրքիոյ Արթւին նահանգի մէջ 32000 բնակչութեամբ ծովեզերեայ քաղաք է: Բնակչութեան մեծամասնութիւնը համշէնահայեր են:

Վերջին տարիներուն շատ գրուած եւ խօսուած է համշէնահայութեան եւ Համշէնի մասին: Հայկազուն Ալվրցեան (Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրութեան կեդրոնի տնօրէն,  հայագէտ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու) կը նշէ.«Համշէնահայերը մինչեւ 19-րդ դարու 90-ականթուականները հիմնականում բնակուել են Թուրքիայի Սամսուն քաղաքից մինչեւ Բաթում ընկած ծովափնեայ ընդարձակ տարածքներումՊատմիչՂեւոնդի վկայութեամբ` 788 թՄեծ Հայքի Կոտայք եւ Արագածոտն գաւառներից մօտ 12000 մարդչդիմանալով արաբական իշխանութեանճնշումներինԱբաս Ամատունու եւ նրա որդի Համամ Պայազատի գլխաւորութեամբ հեռանում է Հայաստանից եւ բնակութիւն հաստատումԲիւզանդական կայսրութեան մաս կազմող ՊոնտոսումԻ դէպՊոնտոսում հայերն ապրում էին հնագոյն ժամանակներիցՅետագայ դարերումնրանց թիւն աւելանում է քաղաքական եւ տնտեսական ճնշումների հետեւանքով Հայաստանի տարբեր գաւառներից արտագաղթածների հաշուինՆման մի խոշոր արտագաղթ էր նաեւ այս մէկըԲիւզանդիայի կայսր Կոստանդինը սիրով ընդունում է հայերինբնակեցնում բարեբեր հողերումիսկհայ նախարարներին նուիրում Տամբուր քաղաքըորը կարճ ժամանակ անց պատերազմի հետեւանքով հիմնովին աւերւում էՀամամ Ամատունին այնվերականգնում է եւ իր անունով կոչում Համամաշէն (այստեղից էլՀամշէն:

Այս տարածքի համշէնահայերը ե՞րբ իսլամացեր են: Հայկազուն Ալվրցեանի համաձայն այդ ընթացքը ունեցած է 4 փուլեր. առաջին փուլ՝ XVI դարի վերջերը՝ 1722, երկրորդ փուլ՝ 1722–1838, երրորդ փուլ՝ 1838 մինչև 1915 Հայոց ցեղասպանութիւնը, չորրորդ փուլ՝ 1915–1930-ական թուականներ:

Պատմութեան մասին այսքանով բաւարարուիմ:

Այս այցելութիւնը պայմանական երկու մասին պիտի բաժնեմ. Բնութիւն եւ մարդ: Նախ՝ բնութեան մասին:

Երեւանէն Արեւմտեան Հայաստան անցանք Վրաստանի ճամբով: Այս ճանապարհի ամէնէն դժուար եւ անխնամ եւ յոգնեցնող հատուածը հայ-վրացական սահմանի վրացական մասն էր: Մարտ 2018-ին նոյն ճանապարհով Կարին գացսծ էինք: Այն ատեն ալ վատ ու դժուար էր. Քանի մը քիլոմեթրանոց ճամբան հազիւ մէկ ժամէն կրցանք անցնիլ: Անցեալ ամիսներուն ոչ մէկ նորոգութիւն եղած է: Ջաւախքի հանդէպ վրացական իշխանութիւններու դիտումնաւոր անտարբերութեան վառ ապացոյցն է այս ճամբան:

Վրաստան-Կարս-Արտահան-Արթւին-Հոփա ճամբան բաւական հեզասահ ընթացաւ: Արտահանի հարազատ, լերկ լեռներէն վերջ՝ Հոփայի անծայրածիր, կանաչ, թիկունք-թիկունքի տուած լեռները, մերթ բարձրացող ճանապարհին տակ տարածուող ամպերը, անսահման լռութիւնը սքանչելի բնանկար կը կազմեն ու այդ նկարին մէջ յայտնուիլը աննկարագրելի հաճոյք է: Ջրվէժներն ու լիճերը, Զիլ Բերդն ու Դժոխքի դուռ կոչուող վայրերը անպայման կը գրաւեն զբօսաշրջիկները: Բայց…

Խոստովանիմ, որ ես չկրցայ զանոնք լիակատար վայելել: Շրջանի պատմութեան մանրամասն ծանօթ չեմ ու թերեւս այդ պատճառով չկրցայ վայրերուն մէջ պատմական դէպքեր եւ դէմքեր տեղադրել, պատմութիւնը վերապրիլ: Սա իմ թերացումիս արդար պատիժն էր: Այս վայրերուն մէջ հայկական հետքեր (երկեղեցի, մատուռ, շիրմաքար, եւայլն) չնկատեցի…:  Երեւան վերադարձիս այս մասին տարբեր պատասխաններ ստացայ: Մէկը ըսաւ, որ գիւղերուն մէջ տակաւին այդ հետքերը կան եւ «լաւ իմացողները» գիտեն: Ուրիշ մը ըսաւ, որ հարիւրաւոր տարիներու ընթացքին կամաց-կամաց անոնք ջնջուած են:

Բայց հայերէնի թռչող ձայները կը վկայեն հայերու գոյութեան մասին: Մեր խումբը քանի մը համշէնահայու հանդիպելու առիթ ունեցայ: Ամէնէն հետաքրքականը երեկոյեան ճաշարանին մէջ հաւաքուած երիտասարդներու հետ պատահական հանդիպումն էր: Իրենց թրքախառն զրոյցներուն մէջ հայերէն բառերը կ’որսայի. «կ’ուզիմ, ելլուշ, բերէի գու….»: Առանձին զրոյցի ընթացքին, երբ իմացան որ Հայաստանէն եկած ենք, անոնք սկսան աւելի հանգիստ ու ջերմ խօսիլ: Խաժ, կապոյտ, կանաչ աչքերով երիտասարդները մտահոգ են, որ իրենք կը կորսնցնեն իրենց նախնիներու լեզուն: Հայերէն չեն գրեր. այբուբենը չեն գիտեր, բայց իրենց բարբառը պահել կ’ուզեն:

Աւելի ուշ՝ քանի մը համշէնահայեր ընթրիքին միացան: Սուլթանն ու Նէճտէթ զոյգը մօտաւորապէս մէկուկէս տարի առաջ ամուսնացեր են: Նէճտէթը համշէնահայ է: Սուլթանը Տիգրանակերտէն(Քաղաքի Սուր շրջանէն), քրտացած հայ ընտանիքի զաւակն է, որ իր պատկանելիութեան զգացումը դեռ կը պահպանէ: Երկուքն ալ փնտռած են հայ արմատներով կողակից ու գտած են… Հոբացի Նէճտէթի խօսքին մէջ ցաւ կայ. նոր սերունդին, իր զարմիկներուն համար ցաւ է, որովհետեւ անոնք կը մոռնան իրենց լեզուն: Հիմա լեզուն կը մոռնան, վաղը….

Կար նաեւ Մարիամը (անունը փոխած եմ), որ դարձեալ Տիգրանակերտ քաղաքի Սուր շրջանէն էր (Սուրը Տիգրանակերտի պատմական այն շրջանն է, որ 2015-ին թրքական բանակի հարուածներուն թիրախ դարձաւ, որու հետեւանքով 300000-էն աւելի քիւրտ գաղթական դարձաւ, շրջանը գրեթէ ամբողջութեամբ քար ու քանդ եղաւ…): Մարիամը պատանի տարիքին գիտցած է, որ հայ են եւ այդ բացայայտումի տագնապը մինչեւ այսօր կ՛ապրի: Այն ատեն միայն անդրադարձած է, որ մեծ-հօր եղբօր արտասանած տարօրինակ բառերը հայերէն աղօթքներ էին: Թրքերէնով կարդացած է Մկրտիչ Մարկոսեանի գիրքերը ու աւելի կապուած՝ Տիգրանակերտին եւ հայու արմատին…

Մարիամ արագ կը խօսէր.. կարծես՝ այդ կարճ, պատահական եւ աղմկոտ հանդիպումի ընթացքին իր արմատներու մասին ամէն, ամէն բան կ՛ուզէր պատմել:

«Քոյրս ծանօթացեր էր Տէրսիմցի քիւրտ երիտասարդի մը հետԶիրար սիրած էինԵրբ մեր փեսացուի ընտանիքը եկած էր քրոջս ձեռքը խնդրելումայրս յստակ ըսաւ. «Մեր մասին իրականութիւնը պէտք է ձեզի ըսեմԱւելի լաւ էոր մեզմէ լսէքքան՝ մեր դրացիներէն… Մենք քրտացած հայերենք»: Անակնկալ լռութիւնը խզեց փեսացուի չափազանց մոլեռանդ եւ պահպանողական քերայրը,- շարունակեց Մարիամը,- «է՜հայս հողերուն վրայ ո՞վայդպիսի դժբախտութիւն չէ ապրած…»:

«Թերեւս այդպիսի դժբախտութեան զոհ էր նաեւ ի՛նքըքերայրը»,- մտածեցի բարձրաձայն… Մարիամը չժխտեց եւ շարունակեց պատմել ընտանիքի եւ իր տագնապներու մասին: Ամուսնացած է. 7 տարեկան աղջիկ ունի: Ե՞րբ կրնայ իրականութիւնը պատմել անոր: Ի՞նչ տագնապներ կրնայ ապրիլ աղջիկը: Չէ՞ որ թուրքերը օրէ օր աւելի անհանդուրժող կը դառնան… Ինչպէ՞ս խնայել անոր զգացումները.. չէ՞ որ ինքը անցած է նոյն ճանապարհը: Բայց, Մարիամ վստահեցուց, որ անպայմա՛ն պիտի պատմէ. պիտի չթաքցնէ…

Գիշերուան հանդիպումներու տպաւորութիւնները չթօթափած՝ առաւօտը հասաւ: Այս անգամ համշէնահայ գիւղական տուն մըն էր մեր ժամադրավայրը, ուր մեզ հիւրընկալեց Նարիէ տատիկի ընտանիքը: «Նար» արաբերէն «կրակ, հուր» կը նշանակէ… եւ դեռ այս տարիքին սուր եւ սթափ էր համշենահայ Նարիէն… Կանաչապատ լեռներուն մէջ, գիւղական ամառնային տան մէջ թագուհի է Նարիէն… Որդին, թոռնիկն ու ծոռները ժառանգած են իր ծաւ կապոյտ աչքերը: Համշէնի քաղցր բարբառը հասած է մինչեւ թոռնիկը: Արդէն հասուն տարիքով թոռնիկին հետ համշէնահայերէնով կատակներուն մէջէն քաղցր կը զրնգայ անոր ծիծաղը…

Իսկ հազիւ 10-12 տարեկան թոռնիկներուն երբ հարցնես. «Դուք թո՞ւրք էք»: Ընդվզումով կը պատասխանեն. «Ոչ, մենք համշէնցի հայ ենք»:

Երեք օրը բաւարար չէր, բայց կրնամ ըսել, որ Համշէնի մէջ հայասիրութեան, պատկանելիութեան ճչացող երեւոյթներու չհանդիպեցայ, սակայն՝ զգացի հայ ըլլալու, արմատին կառչած ապրելու տագնապը…

Մարի Մերտխանեան

akunq.net

yerkir.am
Ամենաշատ ընթերցվածները
Yandex.Metrica