close
Եղանակը Երևանում
21 Փետրվարի 2019
-2°
+3°Ցերեկ
-3°Գիշեր
weather
close
Փոխարժեք
21 Փտր 2019
USD1487.59
GBP1635.72
EUR1553.22
RUB17.41
close

ՀՀ, ք. Երևան Հանրապետության փ. 30

+374 10 52 15 01
ՎԵՐԵՎ

Ռոստոմ. Հայ Ժողովրդի ամբողջական ազատագրության առաքյալը

Թեմա

18 Հունվարի 2019, 21:02
 Ռոստոմ. Հայ Ժողովրդի ամբողջական ազատագրության առաքյալը
«Եթէ Քրիստափորը եղաւ Հ.Յ.Դաշնացութեան միտքն ու կամքը, եւ Զաւարեանը՝ նրա սիրտն ու խիղճը, Ռոստոմը ե՛ւ միտք էր,
ե՛ւ կամք ու խիղճ՝ Դաշնակցութիւնն ինքը իր բովանդակ էութեամբ»
Սիմոն Վրացան
 
Յու­նո­ւար 19ի կը լրա­նայ մա­հո­ւան հա­րիւ­րա­մեա­կը մեր ժո­ղո­վուր­դի բա­ցա­ռիկ ծնունդ­նե­րու հա­մաս­տե­ղու­թեան մէջ ան­մա­հա­ցած հայ մեծ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱ­Նին՝ ՌՈՍՏՈ­Մի, որ իր պայ­ծառ ու խրոխտ ճա­կա­տով եւ խո­հա­կա­նու­թեամբ ու խստա­պա­հան­ջու­թեամբ կի­տո­ւած յօն­քե­րով՝ հու­նա­ւո­րեց ու­ղին հա­յու­թեան ազ­գա­յին ա­զա­տագ­րու­թեան ա­րիւ­նոտ, այ­լեւ անձ­նո­ւէր պայ­քա­րին՝ մեր սե­րունդ­նե­րուն կտա­կե­լով Ազ­գի եւ ­Հայ­րե­նի­քի ամ­բող­ջա­կան ու լիար­ժէք ա­զա­տու­թեան մե­ծա­գոյն տես­լա­կա­նը, ա­նոր ձեռք­բեր­ման հա­մար գե­րա­գոյն զո­հա­բե­րու­թեան պատ­րաստ գտնո­ւե­լու իր կեն­դա­նի եւ ա­ռաջ­նոր­դող օ­րի­նա­կը վա­րա­կիչ դարձ­նե­լով։
 
Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով Ս­տե­փան ­Զօ­րեան՝ ­Ռոս­տոմ կրտսե­րա­գոյնն էր Հ.Յ.Դ. հիմ­նա­դիր եր­րոր­դու­թեան։ ­Թէեւ ներ­կայ ալ չէր ե­ղած 1890ի ամ­րան կա­յա­ցած Հ.Յ.Դ. հիմ­նա­դիր ժո­ղո­վին՝ ­Մոս­կո­ւա­յի մէջ ու­սա­նո­ղա­կան բո­ղո­քի ցոյ­ցե­րուն իր գոր­ծուն մաս­նակ­ցու­թեան հա­մար ­Ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ իր ծննդա­վայ­րը աք­սո­րո­ւած ըլ­լա­լով, այ­սու­հան­դերձ՝ ­Ռոս­տո­մի շեշ­տա­կի դրոշ­մին կը հան­դի­պինք ոչ միայն ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կազ­մու­թիւ­նը նա­խա­պատ­րաս­տող խմո­րում­նե­րուն, այ­լեւ՝ Հ.Յ.Դ. պատ­մու­թեան ա­ռա­ջին ե­րես­նա­մեա­կի գլխա­ւոր բո­լոր է­ջե­րուն վրայ։
Ռոս­տո­մի ձե­ռագ­րով էր, որ 1890ին հիմ­նո­ւած ­Հայ ­Յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը 1892ին վե­րա­ծո­ւե­ցաւ ­Հայ ­Յե­ղա­փո­խա­կան ­Դաշ­նակ­ցու­թեան։
Ռոս­տո­մի գրի­չով էր, որ նո­րաս­տեղծ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան անդ­րա­նիկ Ծ­րա­գի­րը իր ա­ւար­տուն տա­րա­զու­մը ստա­ցաւ՝ Ք­րիս­տա­փո­րի եւ ­Զա­ւա­րեա­նի միաս­նա­կան ստո­րագ­րու­թեամբ ճամ­բայ հա­նո­ւած ծրագ­րա­յին «Այ­բու­բեն»ը ամ­բող­ջաց­նե­լով իբ­րեւ «Ընդ­հա­նուր ­Տե­սու­թիւն» ու Հ.Յ.Դ. Ծ­րա­գիր։
Նոյն­պէս ­Ռոս­տո­մի ձեռքն է, որ կ­’ե­րե­ւի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Զի­նան­շա­նի լու­սա­պատ­կե­րին վրայ՝ ամ­րօ­րէն բռնե­լով ու միա­ձու­լե­լով հայ մշա­կին, մտա­ւո­րա­կա­նին եւ ռազ­մի­կին ազ­գա­յին ու յե­ղա­փո­խա­կան միաս­նու­թիւ­նը խորհր­դան­շող բա­հը, սուրն ու փետ­րագ­րի­չը։

Ռոս­տո­մի նա­խա­ձեռ­նու­թեան կամ ղե­կա­վար­ման կը պար­տինք, յա­ջոր­դա­բար եւ թւու­մի կար­գով՝
1) ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ա­ռա­ջին զի­նա­գոր­ծա­րա­նին հզօ­րա­ցու­մը ­Սալ­մաս­տի մէջ։
2) Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ»ի ան­խա­փան հրա­տա­րա­կու­թեան ա­պա­հո­վումն, իբ­րեւ մար­տա­կոչ մա­մու­լի կա­նո­նա­ւո­րու­մը եւ գա­ղա­փա­րա­կան կեն­սու­նա­կու­թիւ­նը։
3) 1890ա­կան­նե­րու երկ­րորդ կի­սուն Երկ­րի տա­րած­քին դպրո­ցա­կան ցան­ցի ըն­դար­ձա­կումն ու ու­ժե­ղա­ցու­մը։
4) Ք­սա­նե­րորդ դա­րաս­կիզ­բի ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րուն, ­Պալ­քան­նե­րու մէջ եւ ընդ­հան­րա­պէս Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան տա­րած­քին, յա­նուն ազ­գա­յին ա­զա­տագ­րու­թեան, ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան եւ ըն­կե­րա­յին ար­դա­րու­թեան հաս­տատ­ման պայ­քա­րող շար­ժում­նե­րու հետ Հ.Յ.Դ. ռազ­մա­վա­րա­կան գոր­ծակ­ցու­թեան ա­ռա­ջա­ցու­մը։
5) 1903ին հայ ե­կե­ղե­ցա­պատ­կան կա­լո­ւած­նե­րու բռնագ­րաւ­ման եւ ընդ­հան­րա­պէս ռու­սաց­ման հե­տա­մուտ ցա­րա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան դէմ հա­մա­ժո­ղովր­դա­յին շարժ­ման շղթա­յա­զեր­ծու­մը եւ, այդ նպա­տա­կով, Խ­րի­մեան ­Հայ­րի­կին ուժ եւ նե­ցուկ տա­լով՝ հա­մազ­գա­յին ծա­ռաց­ման կազ­մա­կեր­պու­մը։ Ազ­գա­յին ըմ­բոս­տաց­ման այդ շար­ժու­մին շու­տով պի­տի հե­տե­ւէր ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կող­մէ որ­դեգ­րու­մը «­Կով­կա­սեան ­Նա­խա­գիծ»ին, ո­րուն դար­բի­նը ե­ղաւ ­Ռոս­տոմ, Ա­րեւմ­տա­հա­յու­թեան ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րու­մի ­Դա­տին զու­գա­հեռ յա­ռաջ մղե­լով նաեւ Ա­րե­ւե­լա­հա­յու­թեան ըն­կե­րա­յին ա­զա­տագ­րու­մի դա­տը՝ ա­ռաջ­քը առ­նե­լու հա­մար «Ա­ռանց հա­յու ­Հա­յաս­տան» ու­նե­նա­լու ցա­րա­կան կոր­ծա­նա­րար քա­ղա­քա­կա­նու­թեան։
6) 1905ին ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեան հրահ­րած հայ-թա­թա­րա­կան ընդ­հա­րում­նե­րու ըն­թաց­քին, հայ ժո­ղո­վուր­դի ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան գոր­ծին ընդ­հա­նուր ղե­կա­վա­րու­մը։
7) 1907ի Հ.Յ.Դ. ­Չոր­րորդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վին ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ներ­քին միաս­նու­թեան պահ­պա­նումն ու ա­ւե­լիով ու­ժե­ղա­ցած վե­րա­կանգ­նու­մը՝ ա­ջէն թէ ձա­խէն ­Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման սպառ­նա­ցող պա­ռակ­տու­մի փոր­ձե­րուն եւ սադ­րանք­նե­րուն դէմ։
8) 1908ին ­Դաշ­նակ­ցու­թեան յա­րու­մը Ըն­կեր­վար ­Մի­ջազ­գայ­նա­կա­նին եւ, զու­գա­հե­ռա­բար, հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան քա­ղա­քա­կան դա­շին­քի ստո­րագ­րու­թիւ­նը Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան տա­րած­քին գոր­ծող այ­լազ­գի յե­ղա­փո­խա­կան եւ ընդ­դի­մա­դիր շար­ժում­նե­րուն հետ՝ Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հռչակ­ման նա­խօ­րէին։ ­Նաեւ՝ ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Զի­նո­ւո­րա­կան Դպ­րո­ցի հիմ­նու­մին։
9) ­Նոյն շրջա­նին բռնկած ­Պարս­կա­կան ­Սահ­մա­նադ­րա­կան շարժ­ման եւ յե­ղա­փո­խու­թեան ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թիւ­նը՝ ­Ռոս­տո­մի քա­ղա­քա­կան ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ եւ Եփ­րե­մի ու ­Նի­կոլ-­Դու­մա­նի մար­տա­կան հրա­մա­նա­տա­րու­թեամբ։
10) Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հռչակ­ման հե­տե­ւած հա­մե­մա­տա­կան խա­ղա­ղու­թեան ամ­բողջ շրջա­նին, ­Կա­րի­նը կեդ­րոն ընտ­րե­լով, Երկ­րի տա­րած­քին կրթա­կան եւ հա­սա­րա­կա­կան-մշա­կու­թա­յին կեան­քի յաղ­թա­քայլ աշ­խու­ժա­ցու­մին՝ «ո­ջի­լի յաղ­թա­հար­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան» ար­մա­տա­ւո­րու­մով։
11) 1913ի ­Պալ­քա­նեան պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քին, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ո­րո­շու­մով, հայ կա­մա­ւո­րա­կան­նե­րու նշա­նա­կա­լից մաս­նակ­ցու­թիւ­նը՝ ­Ռոս­տո­մի նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ եւ ա­նոր քով-քո­վի բե­րած Անդ­րա­նի­կի ու Նժ­դե­հի հրա­մա­նա­տա­րու­թեամբ։
12) Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի բռնկու­մին հետ ­Հայ ­Կա­մա­ւո­րա­կան ­Շարժ­ման կազ­մա­կեր­պու­մին, հա­կա­ռակ ա­նոր որ ­Ռոս­տոմ ինք դէմ էր քա­ղա­քա­կան այդ քայ­լին։ ­Ռոս­տոմ կը նա­խընտ­րէր հա­կա­ցա­րա­կան պայ­քա­րի լծո­ւած յե­ղա­փո­խա­կան ու­ժե­րուն հետ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծակ­ցու­թիւ­նը խո­րաց­նել ու ամ­րապն­դել։ ­Բայց իր իսկ քա­րո­զած ազ­գա­յին պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան սկզբուն­քին տէր կանգ­նե­լով՝ ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­ցաւ ­Կա­մա­ւո­րա­կան ­Շարժ­ման հզօ­րաց­ման գոր­ծին եւ պատ­գա­մեց.-
Մեր կու­սակ­ցու­թիւնն իր վրայ ու­նի այն­պի­սի՛ պար­տա­ւո­րու­թիւն­ներ, ո­րոն­ցից ա­զատ են ու­րիշ կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը։ ­Մենք ու­նինք ազ­գո­վին վտան­գո­ւե­լու հոգ­սը, եւ չենք կա­րող ան­տես առ­նել այդ հան­գա­ման­քը։ Ա­մէն ան­գամ, որ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ստի­պուած է ե­ղել դուրս գալ ազ­գո­վին գոր­ծե­լու, նրան մե­ղադ­րել են, թէ նա բուր­ժո­ւա­կան է, կղե­րա­կան… Ես կը կա­մե­նա­յի, որ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ա­պա­գա­յին էլ նոյ­նը լի­նէր եւ պէտք ե­ղած ժա­մա­նակ պաշտ­պա­նէր ազ­գի շա­հը։
13) ­Ռու­սա­կան մեծ յե­ղա­փո­խու­թեան ամ­բողջ շրջա­նին, հայ ժո­ղո­վուր­դին ազ­գա­յին ի­րա­ւունք­ներն ու պա­հանջ­նե­րը ներ­կա­յաց­նե­լու եւ պաշտ­պա­նե­լու, մա­նա­ւանդ Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան դա­տը սահ­մա­նադ­րա­կա­նօ­րէն ամ­րագ­րե­լու գոր­ծին մէջ, ան­փո­խա­րի­նե­լի ե­ղաւ ­Ռոս­տո­մի ներդ­րու­մը, որ պսա­կո­ւե­ցաւ ­Պա­քո­ւի ­Հե­րո­սա­մար­տին իր ղե­կա­վար մաս­նակ­ցու­թեամբ ու պոլ­շե­ւիկ­նե­րու ղե­կա­վար Ս­տե­փան ­Շա­հու­մեա­նի հետ զի­նակ­ցու­թեան կնքու­մով՝ ընդ­դէմ թուր­քեւ­թա­թար ջար­դա­րար ներ­խուժ­ման։

Ա­հա՛ սոսկ թո­ւար­կու­մը այն ներդ­րում­նե­րուն, զորս ­Ռոս­տո­մի դրոշ­մով ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ու­նե­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի վե­րած­նուն­դին յաղ­թա­քայլ նո­ւա­ճու­մին մէջ, 1890էն մին­չեւ 1919 թո­ւա­կա­նի ­Յու­նո­ւար 19ի ­Ռոս­տո­մի բծա­ւոր տի­ֆի եւ ան­բու­ժե­լի թո­քա­տա­պի հե­տե­ւան­քով մա­հը եր­կա­րող ե­րես­նա­մեա­կին։

Ներդ­րում­ներ՝ ո­րոնք ­Ռոս­տո­մին դափ­նեպ­սա­կը կազ­մե­ցին եւ ան­մա­հու­թեան ար­ժա­նա­ցու­ցին Ս­տե­փան ­Զօ­րեան ա­նուն-ազ­գա­նու­նով հայ ժո­ղո­վուր­դի ար­ժա­նա­ւոր մեծ զա­ւա­կը։
Դաշ­նակ­ցու­թեան ա­ւագ հիմ­նադ­րին՝ Ք­րիս­տա­փո­րի նման, ­Ռոս­տոմ եւս հա­յոց պատ­մա­կան ­Գողթն գա­ւա­ռէն է. ծնած է Ցղ­նա գիւ­ղը 18 ­Յու­նուար 1867ին։ ­Նա­հա­պե­տա­կան ու բա­րե­կե­ցիկ ըն­տա­նի­քի զա­ւակ էր եւ, անձ­նա­պէս, կեան­քէն դառ­նա­նա­լու պատ­ճառ­ներ ու­նե­ցած չէր։ ­Բայց զգա­յուն հո­գի ու­նէր եւ ան­սահ­ման պաշ­տա­մուն­քի հաս­նող մար­դա­սի­րու­թեամբ ու այ­լա­սի­րու­թեամբ լե­ցո­ւած էր։ Ա­նանձ­նա­կան այդ հո­գե­կեր­տո­ւած­քը ծայր աս­տի­ճան հո­գա­ծու դար­ձուց ­Ռոս­տո­մին նախ իր շրջա­պա­տին եւ, ա­պա, ա­ւե­լի լայն ընդգր­կու­մով, ամ­բողջ հայ ժո­ղո­վուր­դին բա­ժին հա­նո­ւած դառն ճա­կա­տագ­րին նկատ­մամբ. ծանր տա­րաւ եւ բնաւ չհան­դուր­ժեց հա­յու­թեան բա­ժին հա­նո­ւած ե­րե­ւու­թա­պէս ըն­կե­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան, իսկ խոր­քով ազ­գա­յին ա­նար­դա­րու­թիւն­նե­րը՝ ա­րե­ւե­լեան թէ ա­րեւմ­տեան ­Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քին, ­Ցա­րա­կան թէ Օս­մա­նեան բռնա­տի­րու­թեանց կող­մէ, թրքա­կան թէ ռու­սա­կան, վրա­ցա­կան թէ թա­թար-ա­զե­րիա­կան այ­լա­մերժ ազ­գայ­նա­մո­լու­թեան հե­տե­ւան­քով։

Ուս­ման ան­յագ ծա­րաւ ու­նէր եւ իր պա­տա­նե­կան ու ե­րի­տա­սար­դա­կան կեան­քը ան­խոնջ վազք մը ե­ղաւ դէ­պի աղ­բիւ­րը լոյ­սին՝ ծննդա­վայր գիւ­ղի ծխա­կան դպրո­ցէն մին­չեւ ­Թիֆ­լի­սի «­Բէգ­լա­րեան» մաս­նա­ւոր դպրոցն ու պե­տա­կան ­Ռէա­լա­կան վար­ժա­րա­նը եւ, այ­նու­հե­տեւ, ­Վար­շա­ւա­յի մեր­ձա­կայ ­Նո­վօ-Ա­ղեք­սանդ­րեան ­Գիւ­ղատն­տե­սա­կան ­Ճե­մարա­նէն մին­չեւ ­Մոս­կո­ւա­յի ­Պետ­րովս­կա­յա ­Գիւ­ղատն­տե­սա­կան ­Ճե­մա­րա­նը։

Թէեւ բնա­գի­տա­կան եւ ու­սո­ղա­կան գի­տու­թիւն­նե­րու մէջ փայ­լուն ար­դիւն­քի կը հաս­նէր, այ­սու­հան­դերձ՝ հա­յե­րէ­նի, հա­յոց պատ­մու­թեան եւ հայ մշա­կոյ­թի ան­յագ ծա­րա­ւը բա­ւա­րա­րե­լու ոչ մէկ պա­տե­հու­թիւն փախ­ցուց։ Այդ ա­ռու­մով ալ, մտա­ւո­րա­կան իր կազ­մա­ւո­րու­մով եւ աշ­խար­հա­յեաց­քով, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հիմ­նա­դիր սե­րուն­դին ա­մէ­նէն մարք­սիստ դէմ­քը ըլ­լա­լով հան­դերձ՝ ­Ռոս­տոմ միա­ժա­մա­նակ եւ ան­վի­ճե­լիօ­րէն ե­ղաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան ա­մէ­նէն ա­ւե­լի քա­ջա­ծա­նօթ եւ հա­ղորդ ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հիմ­նա­դիր սե­րուն­դին մէջ։
Ա­ւե­լի՛ն. ու­սա­նո­ղա­կան շրջա­նէն սկսեալ, իր մարմ­նա­կան յաղ­թան­դամ կազ­մո­ւած­քին հա­մար ըն­կեր­նե­րուն կող­մէ «քո­թոթ» ա­նո­ւա­նո­ւած ­Ռոս­տո­մը, խա­ղե­րու եւ զո­ւար­ճան­քի վրայ ժա­մա­նակ կորսնցնե­լու փո­խա­րէն՝ միշտ հե­տա­մուտ ե­ղաւ ինք­նա­զար­գաց­ման. ինչ­պէս Վ­րա­ցեան կը վկա­յէ, ­Ռոս­տոմ թէեւ շատ կար­դա­ցող չէր, բայց իր կար­դա­ցա­ծը ա­ռա­ւե­լա­գոյնս մար­սող ու իւ­րաց­նո­ղը ե­ղաւ։ ­Ժա­մանցն ու զո­ւար­ճան­քը, ­Ռոս­տո­մի հա­մար, երգն ու աս­մունքն էին՝ հայ թէ օ­տար ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րէն ու աս­քե­րէն յատ­կա­պէս յե­ղա­փո­խա­կան շուն­չով գոր­ծե­րու մեկ­նա­բա­նու­թեամբ. կեն­սա­գիր­նե­րը կը վկա­յեն, օ­րի­նակ, որ ան­գիր գի­տէր ու կ­’աս­մուն­քէր ռու­սա­կան դիւ­ցազ­ներ­գու­թեան դա­սա­կան­նե­րէն «­Թա­րաս ­Պուլ­պա»ն։
Պա­տա­հա­կան չէր, հե­տե­ւա­բար, որ ինչ­պէս ­Յով­սէփ ­Տէր-­Դաւ­թեան կը յի­շա­տա­կէ ­Ռոս­տո­մի նո­ւի­րուած իր յու­շե­րուն մէջ, մա­հո­ւան սնա­րին մէջ «պառ­կե­լուց եր­կու օր յե­տոյ, նա յի­շեց Եկ­մա­լեա­նի «­Հայր ­Մեր»ը եւ շա­րու­նակ եր­գում էր՝ պնդե­լով, որ «­Հայր ­Մեր»ը ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ ներ­դաշ­նա­կու­թիւնն է։ Խնդ­րեց, որ գտնենք այդ հա­զո­ւա­գիւտ հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը եւ իր կող­մից նո­ւէր ու­ղար­կենք Ըն­կեր­վա­րա­կան ­Մի­ջազ­գա­յին ­Բիւ­րո­յի քար­տու­ղար ­Հիւս­ման­սին, ո­րը շատ գնա­հա­տում էր հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցա­կան եր­գե­րը»։
Ռոս­տո­մի մա­հո­ւան հա­րիւ­րա­մեա­կին նո­ւի­րո­ւած ո­գե­կոչ­ման այ­սօ­րո­ւան է­ջը կը կեդ­րո­նաց­նենք ա­մե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղծ ­Յով­հան­նէս ­Թու­մա­նեա­նի հետ ­Ռոս­տո­մի ու­նե­ցած մտեր­մու­թեան վրայ, որ դէ­պի հայ­կա­կան յե­ղա­փո­խու­թիւն ա­ռաջ­նոր­դեց ոչ միայն մեծն ­Թու­մա­նեա­նի ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը, այ­լեւ՝ նոյ­նինքն ­Հան­ճա­րեղ ­Լո­ռե­ցիի գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան յու­զաշ­խար­հը։

1969ին, ­Յով­հան­նէս ­Թու­մա­նեա­նի ծննդեան հա­րիւ­րա­մեա­կին ա­ռի­թով, հայ­րե­նի վաս­տա­կա­շատ ա­կա­դե­մա­կան Ա­րամ Ին­ճի­կեան լոյս ըն­ծա­յեց մե­ծար­ժէք մե­նագ­րու­թիւն մը՝ «­Յով­հան­նէս ­Թու­մա­նեան» խո­րագ­րով։ ­Թէեւ յետ-ստա­լի­նեան ձիւն­հա­լը շա­տոնց սկսած էր, այ­սու­հան­դերձ՝ տա­կա­ւին խորհր­դա­յին կաշ­կան­դում­նե­րը առ­կայ էին եւ, փաս­տօ­րէն, հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պաշ­տօ­նա­կան քա­րո­զար­շա­ւի սեղ­մում­նե­րուն են­թա­կայ ըլ­լա­լով հան­դերձ՝ փրոֆ. Ա­րամ Ին­ճի­կեան հա­կիրճ բա­ժին մը նո­ւի­րած էր ­Թու­մա­նեա­նի վրայ ­Ռոս­տո­մի ու­նե­ցած բա­րե­բեր ազ­դե­ցու­թեան։
Նոյ­նինքն ­Թու­մա­նեա­նի յու­շե­րուն վրայ հիմ­նո­ւե­լով՝ Ա­րամ Ին­ճի­կեան կը վկա­յէ, որ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Բա­նաս­տեղ­ծին հա­մար գրա­կան-գե­ղա­րո­ւես­տա­կան եւ ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան կազ­մա­ւոր­ման «մի­ջա­վայր» մը ե­ղան «­Բաղ­դի-քե­ռին՝ իր ֆան­տաս­տիկ պատ­մու­թիւն­նե­րով եւ նրա քե­նե­կա­լի եղ­բօ­րոր­դին՝ Ս­տե­փա­նը, որ սո­վո­րում էր ­Թիֆ­լի­սի ռէա­լա­կան դպրո­ցում։ Ինչ­պէս ­Թու­մա­նեանն է բնու­թագ­րել իր յու­շե­րում, Ս­տե­փանն աչ­քի էր ընկ­նում մտա­ւոր զար­գաց­մամբ, մա­նա­ւանդ լաւ գի­տէր ռուս գրա­կա­նու­թիւ­նը, «սի­րում էր ա­ռանձ­նա­պէս ­Գո­գո­լին, ան­գիր գի­տէր «­Տա­րաս ­Բուլ­բան»։
«…­Տար­բեր մի­ջա­վայ­րե­րից ե­կած, տար­բեր դպրոց­նե­րում սո­վո­րող եր­կու պա­տա­նի­ներ, հան­դի­պե­լով ­Բաղ­դի-քե­ռու տա­նը, զրու­ցում են մի­մեանց հետ, կար­ծիք­ներ փո­խա­նա­կում եւ ա­ւե­լի շատ վի­ճում։ Զ­րոյց­նե­րի եւ վէ­ճե­րի նիւ­թը գլխա­ւո­րա­պէս գրա­կա­նու­թիւնն ու պատ­մու­թիւնն էին։ Մր­ցում էին ի­րենց ի­մա­ցա­ծով եւ դէմ դի­մաց հա­նում՝ ­Թու­մա­նեա­նը հայ­կա­կա­նը, ­Զօ­րեա­նը՝ ռու­սա­կա­նը։ «Եւ մի քա­նի տա­րուց յե­տոյ մեր վէ­ճե­րը շատ էին փո­խո­ւել,- գրում է ­Թու­մա­նեա­նը։ — ­Քա­նի ես հակ­ւում էի դէ­պի օ­տար գրա­կա­նու­թիւն­ներն ու ցրւում դէ­պի հե­ռու­նե­րը՝ նա ու­ժեղ թա­փով կենտ­րո­նա­նում էր հա­յու­թեան վրայ»։

«Առ­հա­սա­րակ ­Զօ­րեա­նը բա­րեն­պաստ ազ­դե­ցու­թիւն է ու­նե­ցել պա­տա­նի ­Թու­մա­նեա­նի գրա­կան ճա­շա­կի զար­գաց­ման վրայ, մաս­նա­ւո­րա­պէս սէր ու հե­տաքրք­րու­թիւն ա­ռա­ջաց­նե­լով դէ­պի ռուս գրա­կա­նու­թիւ­նը։
«Ն­րանց հան­դի­պում­ներն ու զրոյց­նե­րը շա­րու­նա­կո­ւել են հե­տա­գա­յում եւս, երբ ­Թու­մա­նեա­նը վա­ղուց հե­ռա­ցել էր ­Բաղ­դի-քե­ռու տնից։ ­Բա­նաս­տեղ­ծը պատ­մում է, որ «­Հին կռի­ւը» պոէ­մը գրե­լու դրդու­մը ստա­ցել է ­Զօ­րեա­նից. «­Հե­տա­գա­յում էլ մի քա­նի պատ­մու­թիւն­ներ ա­րաւ ու ա­ռա­ջար­կեց, որ բա­նաս­տեղ­ծու­թեան նիւթ առ­նեմ։ Ես նրա պատ­մած­նե­րից միայն մէ­կից, որ պատ­մեց 1890 թո­ւա­կա­նին, մի տէր­տէ­րի ու իր աղջ­կայ պատ­մու­թիւ­նից օգ­տո­ւե­ցի ու նիւթ ա­ռայ մի պոէ­մի։ ­Պոէ­մը թէեւ գրե­լիս բո­լո­րո­վին փո­խո­ւեց եւ ու­րիշ բան դուրս ե­կաւ, բայց նո­ւի­րե­ցի Ս­տե­փա­նին։ ­Բա­ւա­կան տա­րի­ներ ա­ռաջ ռուս ժան­դար­մա­նե­րը խու­զար­կե­ցին, տա­րան կորց­րին էդ պոէ­մը եւ միայն մի եր­կու կտոր գտայ պա­տահ­մուն­քով, որ տպո­ւե­ցին «­Տա­նը», «Երկ­րում» եւ «­Հա­յոց լեռ­նե­րում» վեր­նագ­րե­րով»։
Ս­տո­րեւ ար­տատ­պո­ւած ­Յով­հան­նէս ­Թու­մա­նեա­նի հռչա­կա­ւոր ու սի­րո­ւած «­Հա­յոց լեռ­նե­րում» բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը, փաս­տօ­րէն, ներշնչ­ման աղ­բիւր ու­նե­ցած է մեր լեռ­նաշ­խար­հին տո­կու­նու­թեան, դի­մադ­րա­կա­նու­թեան եւ ա­մե­հի վե­հու­թեան ա­մէ­նէն ա­ռինք­նող մարմ­նա­ւո­րում­նե­րէն հան­դի­սա­ցող ան­զու­գա­կան ­Ռոս­տո­մը.

ՀԱՅՈՑ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ

Մեր ճամ­փէն խա­ւար, մեր ճամ­փէն գի­շեր,
Ու մենք ան­հատ­նում
էն ան­լոյս մըթ­նում
Եր­կա՜ր դա­րե­րով գը­նում ենք դէպ վեր
Հա­յոց լեռ­նե­րում,
Դը­ժար լեռ­նե­րում։

Տա­նում ենք հը­նուց մեր գան­ձերն ան­գին,
Մեր գան­ձե­րը ծով,
Ինչ որ դա­րե­րով
Երկ­նել է, ծը­նել մեր խո­րունկ հո­գին
Հա­յոց լեռ­նե­րում,
Բար­ձըր լեռ­նե­րում։

Բայց քա­նի ան­գամ շէկ ա­նա­պա­տի
Օր­դու­նե­րը սեւ
Ի­րա­րու ե­տեւ
Ե­կա՜ն զար­կե­ցին մեր քար­վանն ազ­նիւ
Հա­յոց լեռ­նե­րում,
Ար­նոտ լեռ­նե­րում։

Ու մեր քար­վա­նը շը­փոթ, սոս­կա­հար,
Թա­լա­նո­ւած, ջար­դո­ւած
Ու հա­տո­ւած-հա­տո­ւած
Տա­նում է ի­րեն վէր­քերն ան­հա­մար
Հա­յոց լեռ­նե­րում,
Սու­գի լեռ­նե­րում։

Ու մեր աչ­քե­րը նա­յում են կա­րօտ՝
Հե­ռու աստ­ղե­րին,
Եր­կըն­քի ծէ­րին,
Թէ ե՞րբ կը բա­ցո­ւի պայ­ծառ ա­ռա­ւօտ՝
Հա­յոց լեռ­նե­րում,
Կա­նաչ լեռ­նե­րում։
1902

Այս ա­ռու­մով է, ա­հա՛, որ հա­յոց լեռ­նե­րէն ­Ռոս­տոմ ա­ռաւ եւ իր կեան­քով, գոր­ծով, անձ­նա­զո­հու­թեամբ եւ մար­տու­նա­կու­թեամբ խտա­ցեալ ու­ժա­նա­կի վե­րա­ծեց հայ ժո­ղո­վուր­դին Ան­սա­սան ­Կամ­քը։
Ռոս­տո­մի ո­գե­կոչ­ման նո­ւի­րո­ւած իւ­րա­քան­չիւր անդ­րա­դարձ, այդ ա­ռու­մով, կը վե­րա­ծո­ւի ո­գե­ւոր­ման ա­ռի­թի՝ լու­սար­ձա­կի տակ առ­նե­լով հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման դժո­ւա­րին, այ­լեւ ա­րիւ­նա­լի՛ ու­ղին հու­նա­ւո­րող եւ դէ­պի վերջ­նա­կան յաղ­թա­նակ ա­ռաջ­նոր­դող Հ.Յ.Դ. ԱՒԱՆ­Դը, ­Հա­յաս­տա­նի եւ հա­յու­թեան ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան վե­րած­նուն­դի բո­լո՜ր ուղ­ղու­թիւն­նե­րով։
Ռոս­տո­մի գա­ղա­փա­րա­կան կտա­կին հիմ­նա­կան ուղ­ղու­թիւն­նե­րէն մէ­կը կը հան­դի­սա­նայ ա­նոր հե­տե­ւո­ղա­կան պայ­քա­րը՝ ընդ­դէմ հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մը խան­գա­րող, խա­թա­րող եւ կրծող ներ­քին ցե­ցե­րուն։
Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ»ի է­ջե­րուն, «Վ­նա­սա­կար տար­րեր» խո­րագ­րին տակ, 1890ա­կան­նե­րուն ­Ռոս­տո­մի հնչե­ցու­ցած ա­հա­զան­գը, մին­չեւ այ­սօր, այժ­մէա­կա­նու­թեամբ բա­բա­խուն պատ­գամ է ի խնդիր ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան մեր վե­րած­նուն­դը ա­մէն կար­գի մա­կա­բոյծ­նե­րու չա­րի­քին դէմ պաշտ­պա­նե­լու հրա­մա­յա­կա­նին։
Ժա­մա­նակ­նե­րը, պայ­ման­նե­րը եւ մար­տահ­րա­ւէր­նե­րը բնա­կա­նա­բար կը փո­խո­ւին, բայց ­Հա­յաս­տա­նի եւ հա­յու­թեան ամ­բող­ջա­կան ու լիի­րաւ ա­զա­տագ­րու­մին հա­մար շա­րու­նա­կո­ւող պայ­քա­րը փաս­տօ­րէն, այ­սօր ալ, տա­կա­ւին կը դի­մագ­րա­ւէ ազ­գա­յին ինք­նա­մաքր­ման միեւ­նոյն անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնն ու մար­տահ­րա­ւէ­րը.-

«Ա­մէն ան­գամ, երբ յե­ղա­փո­խա­կան փոք­րա­մաս­նու­թեան անձ­նա­զոհ, տո­կուն եւ անվ­հատ գոր­ծու­նէու­թեան շնոր­հիւ յե­ղա­փո­խա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը ձեռք է բե­րում ուժ եւ ազ­դե­ցու­թիւն, կեան­քի մէջ ստեղծ­ւում է հա­ւատ դէ­պի գոր­ծի յա­ջո­ղու­թիւ­նը եւ հարթ­ւում է ո­րոշ աս­տի­ճա­նով յե­ղա­փո­խա­կան ու­ղին, ա­մէն ան­գամ էլ հա­սա­րա­կու­թեան տար­բեր խա­ւե­րի մէջ ի­րա­րան­ցում է ընկ­նում։ ­Բայց ընդ­հան­րու­թեան յե­ղա­փո­խա­կան ո­գու բարձ­րա­նա­լուն հետ միա­տեղ, ա­մէն մի տե­ղից վեր­կա­ցող բախ­տախն­դիր, ա­մէն մի վաշ­խա­ռու, կե­ղե­քիչ, մին­չեւ իսկ մատ­նիչ­ներ, դա­ւա­ճան­ներ, մի խօս­քով՝ ա­մէն տե­սակ սո­ղուն­ներ, ո­րոնք գի­տեն հիա­նա­լի կեր­պով յար­մա­րո­ւել հան­գա­մանք­նե­րին եւ ա­մէն տե­սակ ջրե­րում ձուկ որ­սալ, աս­պա­րէզ են դուրս գա­լիս իբ­րեւ «յե­ղա­փո­խա­կան­ներ» կամ յե­ղա­փո­խու­թեան հա­մակ­րող բա­րե­կամ­ներ։
«Վ­նա­սա­կար են այդ սո­ղուն­նե­րը այդ­պի­սի րո­պէ­նե­րում, երբ փքուն խօս­քեր փչե­լով ու փա­րի­սե­ցիա­կան ձե­ւեր բա­նեց­նե­լով՝ շա­հա­գոր­ծում են ամ­բո­խի դիւ­րա­հա­ւա­տու­թիւ­նը ու տգի­տու­թիւ­նը։
«Իսկ ան­տա­նե­լի են, ցաւ ու պա­տու­հաս են դրանք յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման հա­մար այն ժա­մա­նակ, երբ յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը կրում է
ժա­մա­նա­կա­ւոր ան­յա­ջո­ղու­թիւն եւ սկսում են տի­րել ա­ւե­լի վատ­թար պայ­ման­ներ յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծիչ­նե­րի հա­մար։ Այդ ժա­մա­նակ այդ զազ­րա­լի ա­րա­րած­նե­րը սուս ու փուս քաշ­ւում են ի­րենց բնե­րը, եւ ար­դէն «խո­հե­մու­թիւն», «հե­ռա­տե­սու­թիւն», «ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն», «միու­թիւն» եւ այլ դի­մակ­նե­րի տակ դար­ձեալ շա­րու­նա­կում են խա­ղալ ժո­ղովր­դի հետ՝ աշ­խա­տե­լով մի կերպ քո­ղար­կել ի­րենց իս­կա­կան գոյ­նը։ ­Շա­րու­նա­կե­լով կրել «յե­ղա­փո­խա­կան», «ազ­գա­սէր» տիտ­ղոս­նե­րը, դրանք դառ­նում են իս­կա­կան յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծի ա­մե­նավ­նա­սա­կար խո­չըն­դոտ­ներ։
«Այդ ա­րա­րած­նե­րը աղ­բեր են, ո­րոնք մեծ ու փոքր կոյ­տե­րով, տե­սակ-տե­սակ բուր­մունք­նե­րով եւ գոյ­նե­րով թա­փո­ւած յե­ղա­փո­խա­կան ճա­նա­պար­հի վրայ՝ ա­պա­կա­նում են յե­ղա­փո­խա­կան մի­ջա­վայ­րը։
«Ա­մէն մի յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծիչ ստի­պո­ւած է ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ թող­նել իր բուն գոր­ծը եւ զբա­ղո­ւել այդ աղ­բե­րով, ո­րոնք ընկ­նում են ոտ­քե­րի տակ եւ խան­գա­րում իր կա­նո­նա­ւոր ըն­թաց­քը։
«Ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ, կա­մայ-ա­կա­մայ նա իւր վրայ պէտք է առ­նի այդ զզո­ւե­լի աշ­խա­տան­քը՝ ի­մա­նա­լով հան­դերձ, որ իւր ցա­խա­ւե­լի հէնց ա­ռա­ջին հա­րո­ւա­ծից այդ կոյ­տե­րը միան­գա­մից կը բա­ցո­ւեն եւ կը լցնեն օ­դը ի­րենց գար­շա­հո­տու­թիւն­նե­րով։
«Ար­ձա­կո­ւած բամ­բա­սանք­նե­րի, զրպար­տու­թիւն­նե­րի, ինտ­րի­գա­նե­րի մթնո­լոր­տի մի­ջով պէտք է դի­մի յե­ղա­փո­խա­կան իս­կա­կան գոր­ծի­չը դէ­պի իւր բուն նպա­տա­կը»։

Ն. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

Կրկին օրհներգի մասին
20 Փետրվարի 2019, 21:35 Կրկին օրհներգի մասին
yerkir.am
Ամենաշատ ընթերցվածները
Yandex.Metrica